Taş, Saç, Makas: İran’da Yeni Bir Devrim Sembolü ‘Masha Amini’
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1832Anahtar Kelimeler:
İran protestoları- toplumsal hareketler- feminist birikim- kadın hareketleri- kesişimsellikÖzet
Bu çalışma, 2022 yılında İran’da Mahsa Amini’nin ölümü sonrasında ortaya çıkan kitlesel protestoları, feminist hareketler literatürü ve toplumsal hareketler kuramı çerçevesinde analiz etmektedir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu protestoların bir “feminist devrim” olarak mı değerlendirilmesi gerektiğini, yoksa tarihsel süreç içerisinde biriken feminist direniş pratiklerinin güncel bir dışavurumu mu olduğunu tartışmaktır. Bu doğrultuda makale, İran’daki kadın hareketlerini anlık ve tepkisel siyasal olaylar üzerinden değil, uzun erimli tarihsel süreklilik ve toplumsal hafıza perspektifinden ele almaktadır.
Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde tasarlanmış olup tarihsel-söylemsel analiz ve belgesel incelemeye dayanmaktadır. Akademik literatür, ikincil tarihsel kaynaklar ve 2022 protestolarına ilişkin uluslararası basın ile insan hakları raporları analiz edilmiştir. Çalışmada feminist teori, toplumsal hareketler kuramı ve kesişimsellik yaklaşımı analitik araçlar olarak kullanılmıştır.
Çalışmanın bulguları, İran protestolarının kısa vadede rejim değişimine yol açmamakla birlikte, kadın bedenine yönelik siyasal denetim mekanizmalarını görünür kılarak kamusal alanda önemli bir norm aşınmasına neden olduğunu göstermektedir. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganı, feminist birikimin söylemsel ve sembolik yoğunlaşma noktası olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu makale, İran protestolarını bir devrimden ziyade, tarihsel olarak birikmiş feminist mücadelenin çok katmanlı ve kesişimsel bir dışavurumu olarak ele alarak, otoriter rejimler altında gelişen kadın hareketlerinin analizine kuramsal bir katkı sunmaktadır.
Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde tasarlanmış olup tarihsel-söylemsel analiz ve belgesel incelemeye dayanmaktadır. Akademik literatür, ikincil tarihsel kaynaklar ve 2022 protestolarına ilişkin uluslararası basın ile insan hakları raporları analiz edilmiştir. Çalışmada feminist teori, toplumsal hareketler kuramı ve kesişimsellik yaklaşımı analitik araçlar olarak kullanılmıştır.
Çalışmanın bulguları, İran protestolarının kısa vadede rejim değişimine yol açmamakla birlikte, kadın bedenine yönelik siyasal denetim mekanizmalarını görünür kılarak kamusal alanda önemli bir norm aşınmasına neden olduğunu göstermektedir. “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganı, feminist birikimin söylemsel ve sembolik yoğunlaşma noktası olarak değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu makale, İran protestolarını bir devrimden ziyade, tarihsel olarak birikmiş feminist mücadelenin çok katmanlı ve kesişimsel bir dışavurumu olarak ele alarak, otoriter rejimler altında gelişen kadın hareketlerinin analizine kuramsal bir katkı sunmaktadır.
Kaynaklar
Afary, J. (1996). The Iranian Constitutional Revolution of 1906-11: Grassroots Democracy, Social Democracy, and The Origins of Feminism, PhillPaper, 1(3), 327-346.
Afary, J. (2014). Sexual Politics in Modern Iran. Cambridge University Press,
https://doi.org/10.1017/CBO9780511815249
Afary, J. (2022). From Bedrooms to Streets: The Rise of a New Generation of Independent Iranian Women,” Freedom of Thought Journal, 11, 1-28.
Afary, J., and FauST, J. (2021). Iranian Romance in the Digital Age: From Arranged Marriage to White Marriage. London: Bloomsbury Press.
Alhomayed, T. (2022). İran Konusunda Bir B Planı Yok, Independent Türkçe, Erişim tarihi: 15.11.2022, https://www.indyturk.com/node/552941/d%C3%BCnyadan-sesler/i%CC%87ran-konusunda-bir-b-plan%C4%B1-yok
Baker, N., Quince, A., and Vision, R. (2022). Iranian Women are Fighting for Their Rights. They've Had to Fight for Them for Generations, ABCNews, Erişim tarihi: 15.11.2022, https://www.abc.net.au/news/2022-11-16/why-are-iranian-women-protesting-history/101623592
Basnews (2023). IHR: İran’da ölen gösterici sayısı 481’e yükseldi, Erişim tarihi: 10.01.2023, https://www.basnews.com/tr/babat/790440
Canetti, T. (2022). An Awakening moment: Why Iranian Men are Supporting The ‘Women, Life, Freedom’ Protests, SBSNews, Erişim tarihi: 12.11.2022, https://www.sbs.com.au/news/article/an-awakening-moment-why-iranian-men-are-supporting-the-women-life-freedom-protests/z9xt9txsj
CNN Special Report (2022). How Iran’s Security Forces Use Rape to Quell Protests, Erişim tarihi: 18.11.2022, https://edition.cnn.com/interactive/2022/11/middleeast/iran-protests-sexual-assault/index.html
Coville, T. (2011). Green Movement in Iran, Revue Internationale et Strategique, 83, 18-28.
Dayerizadeh, R. (2017). Iranian Women and Their Strategic Role During the Green Movement, in Vanden, H., Funke, P., & Prevost, G. (Eds.). The New Global Politics: Global Social Movements in the Twenty-First Century, Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315522296
Demir, A. (2017). Halkın Fedaileri: Yaşayabilmek İçin Saldırmak, Abstrakt, Erişim tarihi: 12.11.2022, http://www.abstraktdergi.net/halkin-fedaileri-yasayabilmek-icin-saldirmak/
Ebadi, S. and Noy, O. (2022). “Democracy in Iran will Arrive Through Women”, Futuress, Erişim tarihi: 02.12.2022, https://futuress.org/stories/democracy-in-iran/
Fahs, M. (2022). İran…Rejim, Devrim ve Kadın, Independent Türkçe, Erişim tarihi: 13.11.2022, https://www.indyturk.com/node/556146/d%C3%BCnyadan-sesler/i%CC%87ran-rejim-devrim-ve-kad%C4%B1n
Finnemore, M., And Sikkink, K. (1998). International Norm Dynamics And Political Change. International Organization, 52(4), 887-917.
Gheytanchi, E. (2022). Women Led Protest in Iran Evolve: Regime Controlled Industries are the Next Targets, Wilson Center, Erişim tarihi: 18.11.2022, https://www.wilsoncenter.org/article/women-led-protests-iran-evolve-regime-controlled-industries-are-next-targets
Hattam, N. (2017). Why Iranian women are wearing white on Wednesdays?, BBC News, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40218711
Hernroth-Rothstein, A. (2018). The Girl of Revolution Street, Waving Their Vails, National Review, Erişim tarihi: 12.11.2022, https://www.nationalreview.com/2018/03/the-girls-of-revolution-street-waving-their-veils/
Hooman, N. (2022). The Protests in Iran are Part of a Long History of Women’s Resistance, The Conversation, Erişim tarihi: 12.11.2022, https://theconversation.com/the-protests-in-iran-are-part-of-a-long-history-of-womens-resistance-191551
Issawi, D. and Bansinant, B. (2022). What to Know About The Protests in Iran, The Cut, Erişim tarihi: 12.11.2022, https://www.thecut.com/2022/12/women-across-iran-are-protesting-the-morality-police.html
İşimtekin, S. (2017). Karanlığa ve Geceye Takıtılı Bir Şair: Forugh Farrokhzad, İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası, 31, 25-58.
Jafari, S. (2018). Love in the shadows: The Iranians Who Risk Punishment for Their ‘White Wedding’, Middle East Eye, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://www.middleeasteye.net/news/love-shadows-iranians-who-risk-punishment-their-white-wedding
Kanadıkırık, H. (2019). Gelenek ve Gelenek İcadı Arasında: İran Siyasal Kültüründe Humeyni Rejiminin Yeri, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 60, 142-154.
Kazemi, F. and Eschraghi, A. (2016). The Babil Movement, Oxford Bibliograpfies, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0227.xml#:~:text=The%20Babi%20movement%2C%20or%20Babism,Bab%20(Arabic%3A%20Gate).
Khalaji, M. (2022). How Iran’s Protests Differ from Past Movements, The Washington Institute, Erişim tarihi: 15.12.2022, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/how-irans-protests-differ-past-movements
Kılıç, D. (2022). VPN Nedir, Nasıl Çalışır? İranlı Gençler Hükümetin İnternet Sansürüyle Nasıl Mücadele Ediyor?, Euronews, Erişim tarihi: 03.12.2022, https://tr.euronews.com/next/2022/11/07/iranda-vpn-kullanimi-gencler-hukumetin-sansuruyle-nasil-mucadele-ediyor
Kovar, N. (2022). 8 Mart 1979: Tahran’da Yüz Bini Aşkın Kadın Örtünme Zorunluluğuna Karşı Sokakları Zapt Etti, Çatlakzemin, Erişim tarihi: 12.11.2022, https://catlakzemin.com/8-mart-1979-tahranda-yuz-bini-askin-kadin-ortunme-zorunluluguna-karsi-sokaklari-zapt-etti/
Kurtuluş, R. (2005). Muhammed Rıza Şah Pehlevî, İslam Ansiklopedisi, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed-riza-sah-pehlevi
Mehdi, Z., S. (2022). Iran’s Raisi Says Protesters ‘Will be Heard’ Amid Unrest, AA, Erişim tarihi: 14.11.2022, https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-s-raisi-says-protesters-will-be-heard-amid-unrest/2757906
Middle East Eye (MEE). (2019). İran’ın 1999 Öğrenci Protestolar: Tahran’ı Sallayan Sıcak Yaz, Erişim tarihi: 15.11.2022, https://www.middleeasteye.net/big-story/irans-1999-student-protests-hot-summer-shook-tehran
Mitev, V. (2022). Influence of the Second Wave of Feminism on The Iranian Novel Savushun, Analize Journal of Gender and Feminist Studies, 17(31),19-27.
Moghadam, V. M. (2003). Modernizing women: Gender and social change in the Middle East. Lynne Rienner Publishers.
New York Times (2009). Talk to the Newsroom: Iran, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://www.nytimes.com/2009/06/29/business/media/29askthetimes.html
Piller, I. (2022). “Women, Life, Freedom”- The Slogan Swimming Against the Global Tide, Language, Erişim tarihi: 05.12.2022, https://www.languageonthemove.com/women-life-freedom-the-slogan-swimming-against-the-global-tide/
Pirooz, S. (2022). İran: Kadın Mücadelesi Açısından Bir Dönüm Noktası, Evrensel.net, Erişim tarihi: 10.12.2022, https://www.evrensel.net/haber/470586/iran-kadin-mucadelesi-acisindan-bir-donum-noktasi
Piruz, S. ve Roodi, M. (2022). İran’da Bir Katliamın Özeti: Sistan, Beluçistan, Evrensel, Erişim tarihi: 13.12.2022, https://www.evrensel.net/haber/471751/iranda-bir-katliamin-ozeti-sistan-belucistan
Pooyandeh, E. (2022). Iran’s Protest Movement is a Feminist Uprising, JURIST, Erişim tarihi: 13.11.2022, https://www.jurist.org/commentary/2022/10/elaheh-pooyandeh-iran-feminist-movement/
Rahbari, L. (2019). Pushing Gender to its Limits: Iranian Women Bodybuilders on Instagram, Journal of Gender Studies, 28(5), 591-602.
Reuters (2022). Iranians Mark ‘Bloody Friday’ As Thousands Protest in Southeast Flashpoint, EGYPT Independent, Erişim tarihi: 13.11.2022, https://egyptindependent.com/iranians-mark-bloody-friday-as-thousands-protest-in-southeast-flashpoint/
Robinson, K. (2022). Do Iran’s Women Protesters Have the Power to Topple the Regime?, CFR, Erişim tarihi: 15.11.2022, https://www.cfr.org/in-brief/do-irans-women-protesters-have-power-topple-regime
Rowbotham, S. (2015). Women, Resistance And Revolution: A History Of Women And Revolution İn The Modern World. Verso.
Sahabi, G. (2022). Feminizm İran’da Tarih Yazıyor, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği, Erişim tarihi: 13.11.2022, https://tr.boell.org/tr/2022/11/04/feminizm-iranda-tarih-yaziyor
Salehi, N. (2022). Not ‘Powerless Victims’: How Young Iranian Women Have Long Led a Quiet Revolution, The Conversation, Erişim tarihi: 07.12.2022, https://theconversation.com/not-powerless-victims-how-young-iranian-women-have-long-led-a-quiet-revolution-192188
Sameh, Z., C. (2022). Reflections on “In Her Name”: The Meaning of Iran’s Uprising, International Viewpoint, Erişim tarihi: 13.11.2022, https://internationalviewpoint.org/spip.php?article7856
Sinaee, M. (2022). In Iran, Raisi Orders Strict Enforcement on Hijab Amid Repression, Iran International, Erişim tarihi: 17.11.2022, https://www.iranintl.com/en/202207065340
Scott, J. C. (1985). Weapons Of The Weak: Everyday Forms Of Peasant Resistance. Yale University Press.
Sweeney, L. and Khadem,, N. (2022). Iran’s WomenW ant a Tevolution, and This Time The Protest is Driven by a Globally Connected Movement, ABC News, Erişim tarihi: 14.11.2022, https://www.abc.net.au/news/2022-11-19/iran-women-what-makes-this-revolution-different/101563538
Şarkul Avsat, (2022). İran Protestoları: Zahidan’daki Kanlı Cuma’da Ne oldu?, Erişim tarihi: 13.12.2022, https://turkish.aawsat.com/home/article/3917591/i%CC%87ran-protestolar%C4%B1-zahidan%E2%80%99daki-%E2%80%98kanl%C4%B1-cuma%E2%80%99da-ne-oldu
Tandoğan, Ş., M. (2021). Yeni Paradigma Bağlamında Ortadoğu’daki Toplumsal Hareketlerin İncelenmesi: Mısır ve İran Örnekleri, Mülkiye Dergisi, 45(3), 587-616.
The Feminist School (2016). Video Report of Consensus Meeting on Women’s Demands, Erişim tarihi: 19.11.2022, https://www.feministschool.com/spip.php?article7316
Tohidi, N. (2017). The Women's Movement and Feminism in Iran: A Glocal Perspective, Sur-International Journal and Human Rights, 13(24), 75-89.
Ubeydi, C. (2022). İran Rejimi ve Acı Gerçeğin Göz Ardı Edilmesi, Independent Türkçe, Erişim tarihi: 03.12.2022, https://www.indyturk.com/node/557171/d%C3%BCnyadan-sesler/i%CC%87ran-rejimi-ve-ac%C4%B1-ger%C3%A7e%C4%9Fin-g%C3%B6z-ard%C4%B1-edilmesi
Uddin, H.,R. (2021). New ‘White Marriage’ Trend Takes Over Iran: Definition, Reactions, And Islamic Perspective, Siasat, Erişim tarihi: 16.11.2022, https://blog.siasat.pk/white-marriage-iran/
United Nations (UN). (2021). Iran: Repeal “Crippling” New Anti-Abortion Law-UN Experts, Erişim tarihi: 17.11.2022, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/01/iran-repeal-crippling-new-anti-abortion-law-un-experts
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
