Türkiye’de Kapasite Kullanım Oranı ile Reel Efektif Döviz Kuru ve Dış Ticaret Fiyat Endeksleri Arasındaki İlişkinin ARDL Yaklaşımıyla Analizi
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1851Anahtar Kelimeler:
Kapasite kullanım oranı- Reel Efektif Döviz Kuru- Dışsal Fşyat Endeksleri- ARDL Sınır Testi- Hata Düzeltme ModeliÖz
Türkiye ekonomisinde imalat sanayi kapasite kullanım oranı (CUR), büyüme döngüleri, enflasyon dinamikleri ve finansal istikrar açısından yakından izlenen kritik bir öncü göstergedir. Bu çalışma, CUR ile reel efektif döviz kuru (REER), ihracat birim değer endeksi (EUVI) ve ithalat birim değer endeksi (IUVI) arasındaki dinamik ilişkileri 2013Ç1–2025Ç3 dönemine ait çeyreklik verilerle analiz etmeyi amaçlamaktadır. Pesaran vd. (2001) ARDL sınır testi yaklaşımı kullanılarak yapılan ekonometrik analizler, değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı, uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisi bulunduğunu kanıtlamaktadır. Uzun dönem katsayıları, REER’deki reel değerlenmenin, sanayinin ithal girdi bağımlılığı nedeniyle üretim maliyetlerini düşürerek CUR’yu pozitif; ihracat fiyatlarındaki artışın ise rekabet gücü veya talep kanalıyla negatif etkilediğini göstermektedir. İthalat fiyatlarının etkisi ise pozitif ancak daha sınırlı düzeydedir. Ayrıca tahmin edilen hata düzeltme modeli, kısa dönemli dengesizliklerin %65 oranında bir sonraki dönemde giderildiğini, yani sistemin şoklara karşı hızlı bir uyum mekanizmasına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgular, CUR’nun dışsal fiyat ve kur şoklarına karşı duyarlılığını teyit ederek makro-finansal istikrar politikaları için önemli çıkarımlar sunmaktadır.
Referanslar
Abdioğlu, Z. (2013). Türkiye İçin Enflasyonu Hızlandırmayan Kapasite Kullanımı Oranı Tahmini. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 8(31), 5296–5323. https://doi.org/10.19168/jyu.34339
Akkay, R. C. (2021). The real effective exchange rate and industrial employment: The Turkish case. Business and Economics Research Journal, 12(3), 491–507. https://doi.org/10.20409/berj.2021.334
Arabacı, Ö., & Arabacı, R. Y. (2008). Kapasite kullanım oranları ve enflasyon ilişkisi: Türkiye örneği. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(2), 93–109.
Aydaş, M., & Canbaloğlu, B. (2024). The impact of real effective exchange rate on Turkish export performance: An ARDL application. AYBU Business Journal, 4(2), 1–11. https://doi.org/10.61725/abj.1562664
Bahmani-Oskooee, M., & Aftab, M. (2017). On the asymmetric effects of exchange rate volatility on trade flows: New evidence from US–Malaysia trade at the industry level. Economic Modelling, 63, 86–103. https://doi.org/10.1016/j.econmod.2017.02.004
Bauer, P. W. (1990). A reexamination of the relationship between capacity utilization and inflation. Economic Review (Federal Reserve Bank of Cleveland, Third Quarter), 2–12.
Berument, H. (2007). Measuring monetary policy for a small open economy: Turkey. Journal of Macroeconomics, 29(2), 411–430. https://doi.org/10.1016/j.jmacro.2006.02.001
Bruno, V., & Shin, H. S. (2020). Currency depreciation and emerging market corporate distress. Management Science, 66(5), 1935–1961. https://doi.org/10.1287/mnsc.2018.3280
Campa, J. M., & Goldberg, L. S. (1997). The evolving external orientation of manufacturing industries: Evidence from four countries. Economic Policy Review, 3(2), 53–81.
Central Bank of the Republic of Türkiye. (n.d.). Capacity utilization rate of the manufacturing industry. TCMB.
Corrado, C., & Mattey, J. (1997). Capacity utilization. Journal of Economic Perspectives, 11(1), 151–167. https://doi.org/10.1257/jep.11.1.151
Demir, C., & Özcan, S. E. (2023). Türkiye’de sanayi üretimi, kapasite kullanım oranı ve üretici fiyatları arasındaki asimetrik ilişki: Doğrusal olmayan ARDL modeli yaklaşımı. İktisat Politikası Araştırmaları Dergisi, 10(2), 525–543. https://doi.org/10.26650/JEPR1247326
Dotsey, M., & Stark, T. (2005). The relationship between capacity utilization and inflation. Business Review, Federal Reserve Bank of Philadelphia, Second Quarter, 8–17.
Emery, K. M., & Chang, C.-P. (1997). Is there a stable relationship between capacity utilization and inflation? Economic and Financial Policy Review, Q1, 14–20.
Erduman, Y., Eren, O., & Gül, S. (2020). Import content of Turkish production and exports: A sectoral analysis. Central Bank Review, 20(4), 155–168. https://doi.org/10.1016/j.cbrev.2020.07.001
Garner, C. A. (1994). Capacity utilization and U.S. inflation. Economic Review (Federal Reserve Bank of Kansas City), 79(Q4), 5–21.
Gopinath, G., Boz, E., Casas, C., Díez, F. J., Gourinchas, P. O., & Plagborg-Møller, M. (2020). Dominant currency paradigm. American Economic Review, 110(3), 677–719. https://doi.org/10.1257/aer.20171201
Gökcü, M. (2024). Estimating time-varying potential output and NAIRU using a multivariate filter for Türkiye. Central Bank Review, 24(2), 1–12. https://doi.org/10.1016/j.cbrev.2024.100158
Iyke, B. N., & Ho, S. Y. (2017). Exchange rate uncertainty and domestic investment in Ghana. Cogent Economics & Finance, 5(1), 1362157. https://doi.org/10.1080/23322039.2017.1362157
Ma, H., Chen, S., Liu, X., & Wang, P. (2024). Enterprise digital development and capacity utilization. China Accounting and Finance Review, 26(4), 459–484. https://doi.org/10.1108/CAFR-04-2023-0046
Odei, S. A., Ardito, L., & Soukal, I. (2024). The impact of capacity utilisation on product innovation in emerging economies: The moderating effects of firm ownerships. Technological Forecasting and Social Change, 208, 123664. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2024.123664
Pesaran, M. H., Shin, Y., & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289–326. https://doi.org/10.1002/jae.616
Sakarya, B., & Yurtoglu, H. (2000). Capacity utilization and inflation in Turkey (MPRA Paper No. 69192). University Library of Munich.
Xie, M., & Yu, B. (2024). Global value chain participation and firm capacity utilization: Evidence from China. The Journal of International Trade & Economic Development, 33(3), 390–417. https://doi.org/10.1080/09638199.2023.2184648
Zhao, N., & Ren, J. (2023). Impact of enterprise digital transformation on capacity utilization: Evidence from China. PLOS ONE, 18(3), e0283249. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0283249
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
