Unutulmuş Mirasın Çağrısı: Yezidi Kültürü Üzerinden Sürdürülebilir Bir Turizm Modeli
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1857Anahtar Kelimeler:
Yezidilik- Kültürel Miras- Sürdürülebilir Turizm- Toplum Temelli Turizm- İnanç TurizmiÖzet
Kültürel miras, bir toplumun geçmişten devraldığı, günümüzde yaşattığı ve gelecek nesillere aktardığı paha biçilmez bir hazinedir. Mezopotamya’nın kadim halklarından biri olan Yezidiler, yüzyıllar boyunca kapalı bir toplum yapısı ve sözlü gelenek aracılığıyla özgün kimliklerini korumuşlardır. Ancak 2014 yılındaki IŞİD (DAEŞ) saldırıları, zorunlu göç dalgaları ve modernleşme süreçleri bu kültürel dokuyu ciddi bir erozyona uğratmıştır. Bu çalışma, Yezidi kültürel mirasının somut (mimari, mezarlıklar) ve somut olmayan (ritüeller, sözlü edebiyat) unsurlarını Toplum Temelli Turizm (TTT) prensipleri çerçevesinde değerlendirmektedir. Çalışmanın temel amacı, kültürel sürdürülebilirliği merkeze alan ve yerel toplulukların ekonomik güçlenmesini hedefleyen bir inanç turizmi modeli kurgulamaktır.
Kaynaklar
Açıkyıldız, B. (2010). The Yezidis: The history of a community, culture and religion. I.B. Tauris. ISBN: 987 1 84885 274 7
Açıkyıldız, B. (2023). Manifestation of the Yezidi Identity: Cemetery, Symbol, and Memory. Iran and the Caucasus, 27(1), 22-38. https://doi.org/10.1163/1573384X-02701002
Ackermann, A. (2003). Yeziden in Deutschland. Von der Minderheit zur Diaspora. Paideuma, 49, 157–177. http://www.jstor.org/stable/40315516.
Allison, C. (2007). Yezidi sözlü kültürü (F. Adsay, Çev.). Avesta Yayınları.
Alnsour, J., Arabeyyat, A., Hyasat, A., Al-Habees, M., & Aldweik, R. (2023). The impact of urbanization on cultural heritage buildings in Jordan: As-salt as a case study. Future Cities and Environment, 9(21), 1–14. https://doi.org/10.5334/fce.191
Aniqoh, N. A. F. A., & Hanik, U. (2021). The potential of halal tourism industry in Uzbekistan. Journal of Digital Marketing and Halal Industry. https://doi.org/10.21580/jdmhi.2021.3.2.8634
Arapov, A. B. (2019). Samarkand masterpieces of Central Asia. Tashkent.
Aslan, M. A. (2019). Tarihten Günümüze Yezidilik/Êzîdîlik ve Viranşehir Yezidiliği/Êzîdîliği (Yüksek lisans tezi). Harran Üniversitesi.
Aydemir, S. (2010). Küresel Dünyada Küçük Dini Grupların Varoluşsal Sorunları ve Entegrasyonal Asimilasyonu: Yezidiler Örneği. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24, 7-32. https://izlik.org/JA85KF27LH
Bahraminia, E., Vahdati Pur, S. R., & Yazidi, S. H. (2023). Educational and economic needs assessment and prioritization of tourism sector investors. New Approaches in Management and Marketing, 2(1), 172-185. eISSN: 2981-1554. https://www.jnamm.ir/
Bozan, M. (2012a). Şeyh ‘Adi bin Müsafir: Hayatı, menkıbevi kişiliği ve Yezidi inancındaki yeri. Nûbihar. ISBN:9786055402716
Bozan, M. (2012b). Şeyh ‘Adî’siz Yezidîlik: Yezidîlerin ‘Adî b. Musâfir algısında yaşanan farklılaşmalar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 53(2), 23-41.
Bozkurt, N. (2006). Sünnet. İ. K. Dönmez (Ed.), İslamda inanç, ibadet ve günlük yaşayış ansiklopedisi* (Cilt 4, s. 1842). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV). ISBN: 9755480838
Cetorelli, V., Sasson, I., Shabila, N., & Burnham, G. (2017). Mortality and kidnapping estimates for the Yazidi population in the area of Mount Sinjar, Iraq, in August 2014: A retrospective household survey. PLoS Medicine, 14(5), e1002297. https://doi. org/10.1371/journal.pmed.1002297
Chainoglou, K. (2017). The protection of intangible cultural heritage in armed conflict: Dissolving the boundaries between the existing legal regimes? Santander Art and Culture Law Review, 3, 109–134. DOI: 10.4467/2450050XSNR.17.017.8426
Choi, A. S., Ritchie, B. W., Papandrea, F., & Bennett, J. (2010). Economic valuation of cultural heritage sites: A choice modeling approach. Tourism Management, 31(2), 213–220. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2009.02.014
Deniz, Ş. (2023). Sosyokültürel ve dini boyutlarıyla Midyat Yezidileri (Yüksek lisans tezi). Şırnak Üniversitesi. ISBN: 978-625-94798-0-4
Donders, Y. (2020). Cultural heritage and human rights. Oxford Handbook on International Cultural Heritage Law. Research Paper No. 2020-37, Amsterdam Center for International Law No. 2020-15, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3636009.
El-Zubi, H. (2023). UNESCO supports to the inventory of Yezidi community's intangible and tangible cultural heritage in Iraq. UNESCO. https://reliefweb.int/report/iraq/unesco-supports-inventory-yezidi-communitys-intangible-and-tangible-cultural-heritage-iraq-enar
Ertit, V. (2020). Sekülerleşme teorisi. Liberte Yayınları. Eryiğit Bader, A. (2018). Sünnet olma ve kadın sünneti. Eskiyeni: Anadolu İlahiyat Akademisi Araştırma Dergisi, 37, 81-107. ISBN: 978-605-9823-42-5
Glatz, C., Sorotou, A., Raheem, K. R., Abdullah, H. H., Mohammed-Amin, R. K., Marf, D. A., … & Haydar, S. M. (2024). Archaeology as cultural heritage in Kurdistan Region of Iraq. Current Anthropology, 65(S26). https://doi.org/10.1086/731723
H., Idrassen, H., El Yazidi, Boujrouf, S. (2025). Community tourism to enhance local knowledge in protected areas: The case of Oukaimden and Tiout. Rivages, 11(2), 65-82. https://doi.org/10.34874/IMIST.PRSM/rivages-v11.i2.60571
İbrahimoğlu, Y. (2023). Midyat-İdil Yezidiliği: Tarihsel ve kültürel boyutlarıyla. Eskiyeni Yayınları. ISBN: 9786256781160
İbrahimoğlu, Y. (2024). Yezîdilerde sünnet merasimi ve kirveliğin birlikte yaşama kültüründeki yeri: Midyat örneği. e-makâlât Mezhep Araştırmaları Dergisi, 17(1), 295-318.
Kaplan, Y. (2016). Ortadoğu’da (Y)ezidilik ve (Y)ezidiler. Yeni Türkiye Dergisi, 1(82), 787-797. https://isamveri.org/pdfdrg/D01266/2016_82/2016_82_KAPLANY.pdf
Kizilhan, J. I. (2017). The Yazidi—Religion, culture and trauma. Advances in Anthropology, 7, 333-339. DOI: 10.4236/aa.2017.74019
Lescot, R. (2014). Yezidiler: Din, tarih ve toplumsal hayat - Cebel Sincar ve Suriye Yezidileri (A. Meral, Çev.). Avesta Yayınları. ISBN:9789757112815
Loulanski, T., & Loulanski, V. (2011). The sustainable integration of cultural heritage and tourism: A meta-study. Journal of Sustainable Tourism, 19(7), 837–862. https://doi.org/10.1080/09669582.2011.553286
Morandi Bonacossi, D., Simi, F., & Hasan, B. J. (2024). The Land of Nineveh Archaeological Project: Cultural heritage protection and enhancement, community engagement, and sustainable tourism in the Kurdistan Region of Iraq. Heritage Studies. ISBN 9781003491071
Msall, K. A. (2018). Humanitarian aid workers’ knowledge of minority cultures in Iraqi Kurdistan. Journal of International Humanitarian Action. https://doi.org/10.1186/s41018-018-0037-4
Bedir, M. (2020). Sünnet, fıtrat ve temizlik: İslam’da sünnet olmanın hükmüne ilişkin bir değerlendirme. H. Ertin (Ed.), Tıbbi, dini, hukuki ve etik açıdan bedene yapılan müdahaleler* (ss. 248-260).ISAR. ISBN 978-605-9276-22-1
Navruz-Zoda, B., & Navruz-Zoda, Z. (2016). The destination marketing development of religious tourism in Uzbekistan. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 4(7), Article 3. Isar Yayınları. https://doi.org/10.21427/D7G01X
Novita, A. A., Ngindana, R., & Putra, E. (2024). Preserving cultural heritage: Integrating traditional values and local arts for sustainable tourism. Jurnal Inovasi Ilmu Sosial dan Politik (JISoP), 6(1), 68–77. DOI: 10.33474/jisop.v6i1.21925
Öz, Y. (2007). Mardin Yezidileri, inanç, sosyal hayat ve coğrafi dağılım (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi.
Ramadan, E. (2015). Sustainable urbanization in the Arabian Gulf Region: Problems and challenges. Arts and Social Sciences Journal, 6, 1–4. DOI: 10.4172/2151-6200.1000109
Reşow, X. C., & Kreyenbroek, P. G. (2011). Tanrı ve Şeyh Adi kusursuzdur: Yezidi tarihinden kutsal şiirler ve dinsel anlatılar (İ. Bingöl, Çev.). Avesta Yayınları. ISBN: 9786055585785
Sağır, A., & Tayanç, M. (2025). Imaginary views of death: Cemetery, identity, and memory (The case of Yazidis in Turkey). Journal of Asian and African Studies, 1(1), 1-20. https://doi.org/10.1177/00219096231188957
Sever, R. (2016). Battalgazi (Eski Malatya) ilçesinin kültürel peyzajinda tarih ve inanç turizmi. International Journal of Human Sciences, 13(1), 2135-2157. doi:10.14687/ijhs.v13i1.3617
Shakhriyorov, S. S. (2023). Exploring the potential of Ziyarah tourism in Uzbekistan: A comprehensive study of Samarkand. Fundamental Studies, 8. https://doi.org/10.5281/zenodo.8279672.
Shakhriyorov, S. (2025). Smart Ziyarah: Enhancing Pilgrimage Tourism In Uzbekistan Through Digital Transformation. Yangi Renessansda Ilm-Fan Taraqqiyoti, 1(3), 564-574.
Shinde, K. A., & Olsen, D. H. (2022). Reframing the intersections of pilgrimage, religious tourism, and sustainability. Sustainability, 15, 461. https://doi.org/10.3390/su15010461
Spät, E. (2016). Hola Hola Tawusi Melek, Hola Hola Şehidêt Şingalê: Persecution and the development of Yezidi ritual life. Kurdish Studies, 4(2), 155–175.
Suvari, Ç. C. (2013). Ezidiler: Etnodinsel bir inanç olarak Ezidilik. Ütopya Yayınları. ISBN: 9786055580421
Sümer, N., & Aktaş, A. (2017). Yezidilerde dini teşkilatlanmanın sosyal hayata yansımaları (Batman-Beşiri örneği). Dini Araştırmalar Dergisi, 20(51), 117-136. https://doi.org/10.15745/da.323808
Taşğın, A. (2005). Yezidiler. Aziz Andaç Yayınları. ISBN: 9789759855444
Tayanç, M. (2024). Göç, kentleşme ve sekülerleşme karşısında Ezidilik. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, 11, 183-204. Doi :10.56720/mevzu.1397148
Turan, A. (1989). Yezidiliğin aslı, kurucusu ve tarihçesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3, 42-82. https://izlik.org/JA69UP28NG
Uslu, A., Erul, E., Santos, J. A. C., Obradović, S., & Santos, M. C. (2023). Determinants of residents’ support for sustainable tourism development: An empirical study in Midyat, Turkey. Sustainability, 15(13), 10013. https://doi.org/10.3390/su151310013.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.



