Kooperatifçiliğin Küresel Gelişimi ve Türkiye Deneyiminin Özgünlüğü: Karşılaştırmalı Bir Analiz
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1947Anahtar Kelimeler:
kooperatifçilik- kooperatifçilik tarihi- modern kooperatifçilik- Türkiye'de kooperatifçilik- kırsal kalkınmaÖz
Kooperatifçilik, modern dünyada ekonomik amaçlarla faaliyet gösteren bir işletme modeli olmasının yanı sıra dayanışma, demokratik katılım, öz-yardım ve ortak fayda anlayışı üzerine kurulu toplumsal bir örgütlenme biçimidir. Bu çalışma kooperatifçiliğin dünyada bir fikir olarak ortaya çıkışını, modern kooperatifçilik ilkeleri etrafında kurumsallaşmasını ve Türkiye’de devlet, kalkınma ve kırsal modernleşme politikaları içinde kazandığı özgün biçimi tarihsel bir analiz çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı kooperatifçilik fikrinin dünyada hangi toplumsal ve ekonomik koşullar içinde geliştiğini, hangi aşamalardan geçerek kurumsal bir yapıya dönüştüğünü ve Türkiye’de hangi özgün koşullar altında şekillendiğini ortaya koymaktır. Literatür taramasına dayalı nitel bir tarihsel değerlendirme olarak tasarlanan çalışmada kooperatifçilik tarihi, ütopik sosyalizm, modern kooperatifçilik ilkeleri, Rochdale ve Raiffeisen modelleri ile Türkiye’de kooperatifçiliğin Osmanlı’dan günümüze uzanan gelişim süreci ele alınmaktadır. Çalışma kooperatifçiliğin Batı Avrupa’da daha çok tabandan gelen dayanışma, öz-yardım ve demokratik örgütlenme arayışları doğrultusunda geliştiğini, Türkiye’de ise büyük ölçüde devlet öncülüğünde, tarımsal kalkınma, kırsal modernleşme ve ekonomik örgütlenme politikalarıyla iç içe şekillendiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede kooperatifçilik, tarihsel bir dayanışma modeli olmasının yanı sıra farklı toplumsal ve siyasal bağlamlarda değişen anlamlar kazanan dinamik bir örgütlenme biçimi olarak değerlendirilmektedir. Çalışma kooperatifçiliğin günümüzde sosyal ekonomi, dayanışma ekonomisi, yerel kalkınma ve sosyal girişimcilik tartışmaları açısından önemini koruduğunu göstermektedir.
Referanslar
Aktaş, C. (2007). Türkiye’de kooperatifçilik eğitiminin gelişimi [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Akyıldız, H. (2008). Tartışılan boyutlarıyla “homoeconomicus”. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 29-40.
Beecher, J., & Bienvenu, R. (Ed. ve Çev.). (1971). The utopian vision of Charles Fourier: Selected texts on work, love and passionate attraction. Beacon Press.
Bell, D. (1968). Charles Fourier: Prophet of Eupsychia. The American Scholar, 38(1), 41-58.
Bilgin, N., & Tanıyıcı, Ş. (2008). Türkiye’de kooperatif ve devlet ilişkilerinin tarihi gelişimi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(15), 136-159.
Birchall, J. (1991). The hidden history of co-operative housing in Britain (Working Paper No. 17). Brunel University, Department of Government.
Birchall, J. (2004). Cooperatives and the Millennium Development Goals. International Labour Office.
Bowen, G. A. (2009). Document Analysis as a Qualitative Research Method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
Can, M. F., & Sakarya, E. (2012). Dünya ve Türkiye’de tarım ve hayvancılık kooperatiflerinin tarihsel gelişimi, iktisadi önemi ve mevcut durumu. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 83(1), 27-36.
Colombain, M., & Hirschfeld, A. (1973). Rochdale kurallarının kalkınma yolundaki ülkelerde uygulanmasının sorunları ve zorlukları. Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Dergisi, 9(2), 361-378.
Conover, M. (1959). The Rochdale principles in American co-operative associations. Western Political Quarterly, 12(1), 111-122.
Corina, J. G. (1994). William King (1786-1865): Physician and Father of the Co-Operative Movement. Journal of Medical Biography, 2(3), 168-176.
Çıkın, A. (2003). Atatürk dönemi ekonomi politikaları ve kooperatifçilik. YAR Müdafaa-i Hukuk Dergisi, (62), 25-32.
Çıvgın, H. (2011). Charles Fourier: Kuramı ve ekolojik kriz ortamında bir eko-filozof olarak okunabilme imkânları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Everest, B., & Yercan, M. (2016). Kooperatif ortaklarının kooperatifçilik ilkelerini algılamaları üzerine bir araştırma: Tarım kredi kooperatifleri örneği. Journal of Agriculture Faculty of Ege University, 53(1), 67-73.
Faguet, É. (1896). Charles Fourier. Revue des Deux Mondes, 136(3), 570-594.
Fairbairn, B. (1994). The meaning of Rochdale: The Rochdale Pioneers and the co-operative principles. Centre for the Study of Co-operatives, University of Saskatchewan. https://ageconsearch.umn.edu/record/31778/?v=pdf
Fairbairn, B. (2017). Raiffeisen as social innovator. Annals of Public and Cooperative Economics, 88(3), 425-448.
Fındıkoğlu, Z. F. (1941). Kooperatifçilik by O. Prof. Dr. Kessler [Kitap incelemesi]. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 7(3-4), 1071-1077.
Forno, F. (2013). Co-operative movement. In D. A. Snow, D. della Porta, B. Klandermans, & D. McAdam (Eds.), The Wiley-Blackwell encyclopedia of social and political movements. Blackwell Publishing.
Geray, C. (1992). Kooperatifçiliğin Dünya’da ve Türkiye’de nicel gelişimi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 47(1).
Geray, C. (2014). Kooperatifçilik. Nika Yayınevi.
Goglio, S., & Leonardi, A. (2010). The roots of cooperative credit from a theoretical and historical perspective, Euricse Working Papers, N.011(10).
Gönen, M. (1982). Kooperatifçiliğimizin dünü, bugünü, yarını. Kooperatifçilik, 57, 40-57.
Gray, M. W. (1986). Prussia in transition: Society and politics under the Stein reform ministry of 1808. American Philosophical Society.
Guinnane, T. W. (2001). Cooperatives as information machines: German rural credit cooperatives, 1883–1914. The Journal of Economic History, 61(2), 366-389.
Gülpak, M. (1997). Türkiye’de kooperatifçilik hareketinin gelişimi ve bu gelişmede Ahmet Hamdi Başar’ın yeri ve önemi [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Güven, S. (1997). Ekonomik demokrasi ve servetin geniş kitlelere yayılmasında kooperatifçilik politikası. Ezgi Kitabevi.
Hazar, N. (1970). Kooperatifçilik tarihi. Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Yayınları.
Holyoake, G. J. (1908). The history of co-operation. T. Fisher Unwin.
Holyoake, G. J. (2017). The history of the Rochdale Pioneers, Routledge.
Inkster, I. (1988). Cultural enterprise: Science, steam intellect and social class in Rochdale circa 1833–1900. Social Studies of Science, 18(2), 291-330.
International Cooperative Alliance. (2024). Cooperative identity, values & principles. https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity
Kılıç, S., & Aydoğan, E. (2022). Türkiye’de kooperatifçilik ve toplumsal kalkınmadaki rolü. Atatürk Dergisi, 11(2), 45-50.
Kooperatifler Kanunu. (1969, 10 Mayıs). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 13195).
Lambert, P. (1958). A fresh analysis of the Rochdale principles: II. International Labour Review, 78(2), 151-169.
MacPherson, I. (2012). Cooperative’s concern for the community: From members towards local communities’ interest (Euricse Working Paper No. 46/13). European Research Institute on Cooperative and Social Enterprises.
Mayo, E. (2017). A short history of co-operation and mutuality. Co-operatives UK.
Mengi, A. (2023). Türkiye’nin 100 yıllık kooperatifçilik deneyimi. M. C. Arslan (Ed.), Cumhuriyet’in 100 yıllık serüveninde yerel yönetimler ve şehircilik: Kentsel ağlar ve topluluklar (Cilt 5, ss. 122–151) içinde. Sistem Ofset Basım Yayım.
Mengi, A. (2024). Türkiye’de sosyal konut, toplu konut ve konut kooperatifçiliği ilişkisinin evrimi. N. Gürboğa (Ed.), Kentleşme ve çevre tarihi (ss. 91-110) içinde. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Mercer, T. (1922). Dr. William King and the co-operator, 1828-1830. Co-operative Union.
Moore, J. W. (2017). Hayatın dokusundaki kapitalizm: Sermaye birikimi ve ekoloji. Epos Yayınları.
Mülayim, Z. G. (1982). Türk kooperatifçiliğinde son gelişmeler. Bursa Üniversitesi İktisadi ve Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, 239-244.
Mülayim, Z. G. (2006). Kooperatifçi Atatürk ve kooperatifçilik. Yetkin Yayınları.
Öksüz, E. (1980). Kooperatifçilik kavramı ve ilkelerinin ışığında, Türkiye’de köy kalkınma kooperatifleri. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (31), 329-358.
Özcan, O. (2007). Türkiye’de kooperatifçiliğin tarihi gelişimi ve Cumhuriyet dönemi kooperatifçiliği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4. baskı). SAGE Publications.
Peal, D. (1988). Self-help and the state: Rural cooperatives in Imperial Germany. Central European History, 21(3), 244-266.
Prinz, M. (2002). German rural cooperatives, Friedrich Wilhelm Raiffeisen and the organization of trust. In 8th International Economic History Association Congress, Buenos Aires, 54,1-28.
Rogers, C. (2018). Robert Owen, utopian socialism and social transformation. Journal of the History of the Behavioral Sciences, 54(4), 256-271.
Saka, R. (1983). Tüketim kooperatifleri ve Uzgören. Kooperatifçilik, 61, 40-48.
Serinikli, N. (2017). Kooperatifçilik ve ahi birlikleri. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 680-689.
Thies, C. G. (2002). A Pragmatic Guide to Qualitative Historical Analysis in the Study of International Relations. International Studies Perspectives, 3, 351-372.
Türkdoğan, O. (1977). Kırsal alanlarda kalkınma ve kooperatifçilik ideolojisi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 2(4), 303-317.
Walton, J. K. (2015). Revisiting the Rochdale pioneers. Labour History Review, 80(3), 215-248.
Watkins, W. P. (1986). Co-operative principles: Today & tomorrow. Holyoake Books.
Yalçın, A. Z., & Çetin, H. (2021). 21. yüzyılda Türkiye’de kooperatifçilik ve kalkınma üzerine bir değerlendirme. F. Çakı, Ş. Öner, A. Uzun, Y. Altındal, & A. Z. Yalçın (Ed.), 21. yüzyılda kalkınmaya yeniden bakış (ss. 327-348) içinde. Nobel Yayıncılık.
Zadil, E. (1969). Kooperatifçilik ve Raiffeisen. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (20), 115-150.
Zeuli, K. A., Cropp, R., & Schaars, M. A. (2004). Cooperatives: Principles and practices in the 21st century. University of Wisconsin-Extension, Cooperative Extension Publications.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
