Proaktif Kişilik ve Bireysel Siber Güvenliğin Tekno-Stres Üzerindeki Etkisi: Havacılık Sektörü Çalışanlarına Yönelik Bir Araştırma
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1856Anahtar Kelimeler:
Proaktif Kişilik- Tekno-Stres- Bireysel Siber Güvenlik- Havacılık Sektörü- Örgütsel DavranışÖz
Bu araştırma, havacılık sektörü çalışanlarının proaktif kişilik özellikleri ile bireysel siber güvenlik davranışlarının tekno-stres düzeyleri ile ilişkisini ve yordayıcı rollerini incelemeyi amaçlamaktadır. Dijitalleşmenin hızla yaygınlaştığı günümüz iş ortamlarında, çalışanların teknolojiye bağlı stres faktörlerine verdikleri tepkiler giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu bağlamda çalışmada, bireysel düzeydeki kişilik özellikleri ile siber güvenlik davranışlarının tekno-stres ile anlamlı biçimde ilişkili olup olmadığı ele alınmıştır. Araştırma nicel yöntemle yürütülmüş olup, Türkiye’de havacılık sektöründe görev yapan 387 çalışandan anket tekniğiyle veri toplanmıştır. Elde edilen veriler; korelasyon analizi, bağımsız örneklem t-testi, grup karşılaştırma testleri ve çoklu doğrusal regresyon analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular, proaktif kişiliğin tekno-stres ile negatif yönlü, bireysel siber güvenlik davranışlarının ise pozitif yönlü ve anlamlı ilişkiler sergilediğini ve her iki değişkenin tekno-stresin anlamlı yordayıcıları olduğunu göstermektedir. Ayrıca demografik değişkenlere göre yapılan karşılaştırmalarda cinsiyet, medeni durum, statü, yaş, eğitim düzeyi ve kıdem açısından bazı araştırma değişkenlerinde anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Araştırma sonuçları, çalışan refahını artırmak isteyen örgütlerin proaktif kişilik özelliklerini destekleyen uygulamalar geliştirmelerinin ve siber güvenlik eğitimlerini stres yönetimiyle birlikte ele almalarının yararlı olabileceğine işaret etmektedir.
Referanslar
Akın, A., Abacı, R., Kaya, M. ve Arıcı, N. (2011). Kısaltılmış Proaktif Kişilik Ölçeği’nin (KPÖ) Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliği. Paper presented at the ICES11 International Conference on Educational Sciences, June, 22-25, Famagusta, Cyprus.
Altıntaş, M. ve Altıntaş, B. (2026). Aile ve Denge: Havayolu Kabin Memurlarında İş Yaşam Dengesi, Teknostres ve Kariyer Stresi İlişkisi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(Aile Özel Sayısı), 318-337.
Altıntaş, M., Şanlı, A. ve Odacı, D. (2026). Havalimanı Yer Hizmetlerinde Teknostres: Bilinçli Farkındalık Etkisinde Psikolojik Dayanıklılığın Aracı Rolü, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 61(1), 766-789.
Antonacopoulou, E. P. (2000). Employee Development Through Self-Development in Three Retail Banks. Personnel Review, 29(4), 491-508.
Ayyagari, R., Grover, V., & Purvis, R. (2011). Technostress: technological antecedents and implications. MIS Quarterly, 35(4), 831–858.
Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1993). The proactive component of organizational behavior: A measure and correlates. Journal of Organizational Behavior, 14, 103-118.
Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1999). Proactive Behavior: Meaning, Impact, Recommendaions. Business Horizons, 42(3), 63-70.
Bolino, M. C., Valcea, S., & Harvey, J. (2010). Employee, Manage Thyself: The Potentiallynegative Implications of Expecting Employees to Behave Proactively. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 83(2), 325-345.
Brod, C. (1984). Technostress: The Human Cost of the Computer Revolution. Reading, MA: Addison-Wesley.
Büyüköztürk, Ş. (2007). Faktör Analizi: Temel Kavramlar ve Ölçek Geliştirmede Kullanımı, Eğitim Yönetimi Dergisi. Güz, 32, 470-483.
Cadieux, N., Cadieux, J., Youssef, N., & Mosconi, E. (2020). Techno(Stress) and Techno(Distress): Validation of a specific techno-stressors index among Quebec lawyers. Behaviour & Information Technology, 39, 1079–1093.
Caprara, G. V., & Cervone, D. (2003). A Conception of Personality For A Psychology of Human Strengths: Personality as An Agentic, Self-Regulating System. L. G. Aspinwall & U. M. Staudinger (Ed.), A Psychology of Human Strengths: Fundamental Questions and Future Directions For A Positive Psychology. Washington: American Psychological Association.
Claes, R., Beheydt, C., & Lemmens, B. (2005). Unidimensionality of abbreviated proactive personality scales across cultures. Applied Psychology, 54(4), 476-489.
Crant, J. M. (1995). The Proactive Personality Scale and Objective Job Performance Among Real Estate Agents. Journal of Applied Psychology, 80(4), 532-537.
Crant, J. M., & Bateman, T. S. (2000). Charismatic Leadership Viewed From Above: The Impact of Proactive Personality. Journal of Organizational Behavior, 21(1), 63-75.
Covey, S. (2010). Etkili İnsanların 7 Alışkanlığı (37 b.). (O. Deniztekin ve F. N. Deniztekin, Çev.) İstanbul: Varlık Yayınları.
Çelik, E. ve Kara, S. (2017). Heyecan Arayışının Yaşam Doyumu ile Proaktif Kişilik Arasındaki İlişkide Baskıcı Etkisi. Mediterranean Journal of Humanitie, 7(1), 123-134.
Çoban, R. ve Bükeç, C. M. (2021). Proaktif kişilik özelliğinin bilgi ifşasına etkisi: hava trafik kontrolörleri üzerine bir araştırma. Journal of Aviation, 5(2), 150-169.
Çubukçu, A. ve Bayram Ş. (2013). Türkiye’de Dijital Vatandaşlık Algısı ve Bu Algıyı İnternetin Bilinçli, Güvenli ve Etkin Kullanımı ile Artırma Yöntemleri. Middle Eastern & African Journal of Educational Research, 5, 148-174.
De Moor, S., Dock, M., Gallez, S., Lenaerts, S., Scholler, C., & Vleugels, C., (2008). Teens and ICT: Risksand Opportunities. 11.10.2025 tarihinde http://www.belspo.be/ belspo/fedra/TA/synTA08_nl.pdf.
Erol, O., Şahin, Y. L., Yılmaz, E. ve Haseski, H. İ. (2015). Kişisel Siber Güvenliği Sağlama Ölçeği geliştirme çalışması. International Journal of Human Sciences, 12(2), 75-91.
Frankl, V. E. (1994). Duyulmayan Anlam Çığlığı. (S. Budak, Çev.) 2.Baskı, Ankara: Öteki Yayınevi.
Fuller, B., & Marler, L. E. (2009). Change Driven by Nature: A Meta-Analytic Review of the Proactive Personality Literature. Journal of Vocational Behavior, 75, 329-345.
Garfinkel, S. L. (2012). The cybersecurity risk. Magazine Communications of the ACM, 55(6), 29-32.
Gence, Z., Ural, S. A. ve Aksu, E. (2024). İş tatmini ve işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkide iş yükü ve proaktif kişiliğin düzenleyici rolü: Havacılık sektöründe bir araştırma modeli. Human Factors in Aviation and Aerospace, 1(1), 56-70.
Graham, J., & Howard, R. (2010). Cyber Security Essentials. Boca Raton: Auerbach Publications.
Gupta, V. K., & Bhawe, N. M. (2007). The Influence of Proactive Personality and Stereotype Threat on Women's Entrepreneurial Intentions. Journal of Leadership and Organizational Studies, 13(4), 73-85.
Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2014) Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri, 1.Baskı, Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Güriş, S. ve Çağlayan, E. (2005). Ekonometri (2. Basım), İstanbul: Der Yayınları.
Hadlington, L. (2017). Human factors in cybersecurity; Examining the link between Internet addiction, impulsivity, attitudes towards cybersecurity, and risky cybersecurity behaviours. Heliyon, 3(7), e00346.
Ilgaz, G., Özgür, H. ve Çuhadar, C. (2016). The Adaptation of Technostress Scale into Turkish. Abstracts of the 11th International Balkan Education and Science Congress, (p.69), Poreč, Croatia.
Kalaycı, Ş. (2010). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri, 5.Baskı, Ankara: Asil Yayın Dağıtım.
Kalaycı, Ş. (2014). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri, 6.Baskı, Ankara: Asil Yayıncılık.
Kim, W., Jeong, O.-R., Kim, C., & So, J. (2011). The dark side of the Internet: Attacks, costs and responses. Information Systems, 675-705.
Lazarus, R., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. New York: Springer.
Lee, S. M., & Peterson, S. (2000). Culture, Entrepreneurial Orientation and Global Competitiveness. Journal of World Business, 35(4), 401-416.
Norhisham, N. (2021). Understanding Technostress During the Era of Covid-19: A Conceptual Paper. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 11(8), 1936–1947.
Parsons, K., McCormac, A., Butavicius, M., Pattinson, M., & Jerram, C. (2014). Determining employee awareness using the Human Aspects of Information Security Questionnaire (HAIS-Q). Computers & Security, 42, 165–176.
Ragu-Nathan, T., Tarafdar, M., Ragu-Nathan, B. S., & Tu, Q. (2008). The consequences of technostress for end users in organizations: Conceptual development and empirical validation. Information Systems Research, 19(4), 417- 433.
Salanova, M., Llorens, S., & Cifre, E. (2013). The dark side of technologies: Technostress among users of information and communication technologies. International Journal of Psychology, 48(3), 422-436.
Seibert, S. E., Crant, J. M., & Kraimer, M. L. (1999). Proactive personality and career success. Journal of Applied Psychology, 84(3), 416–427.
Seibert, S. E., Kraimer, M. L., & Crant, J. M. (2001). What Do Proactive People Do? A Longitudinal Model Linking Proactive Personality and Career Success. Personnel Psychology, 54(4), 845-874.
Smith, P. K., Mahdavi, J., Carvalho, M., Fisher, S., Russell, S., & Tippett, N. (2008). Cyberbullying, its forms and impact in secondary school pupils. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 49, 376–385.
Tarafdar, M., Tu, Q., Ragu-Nathan, B. S., & Ragu-Nathan, T. S. (2007). The Impact of Technostress on Role Stress and Productivity. Journal of Management Information Systems, 24(1), 301–328.
Tarafdar, M., Tu, Q., & Ragu-Nathan, T. S. (2011). Impact of Technostress on End-User Satisfaction and Performance. Journal of Management Information Systems, 27, 303-334.
Thompson, J. A. (2005). Proactive Personality and Job Performance: A Social Capital Perspective. Journal of Applied Psychology, 90(5), 1011-1017.
Uncuoğlu Yolcu, İ. ve Çakmak, A. F. (2017). Proaktif Kişilik İle Proaktif Çalışma Davranışı İlişkisi Üzerinde Psikolojik Güçlendirmenin Etkisi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(2), 425-438.
Valcke, M., Bonte, S., De Wever, B., & Rots, I. (2010). Internet parenting styles and the impact on Internet use of primary school children. Computers & Education, 55(2), 454-464.
Verešová, M., & Malá, D. (2012). Stress, proactive coping and self-efficacy of teachers. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 55, 294-300.
Yeşil, M. (2022). Lise Öğrencilerinin Kariyer Kararsızlıkları ve Proaktif Kişilik Özellikleri Arasındaki İlişkide Azmin Aracı Rolü. Doktora Tezi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Adana.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
