Temettüat Defterleri Işığında Osmanlı Taşrasında Bir Köy Ekonomisi: Erzurum Tivnik (Altınbulak) Köyü Örneği
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1913Anahtar Kelimeler:
Temettüat defterleri- Osmanlı köy ekonomisi- Erzurum Tivnik köyü- Gelir Dağılımı- Gini katsayısı- Lorenz eğrisiÖz
Bu çalışma, 1844–1845 tarihli temettüat defterleri esas alınarak Erzurum’a bağlı Tivnik (günümüzde Altınbulak) köyünün XIX. yüzyıl ortalarındaki sosyo-ekonomik yapısını incelemekte, Tivnik köyünü Osmanlı taşrasında tarıma dayalı köy ekonomisinin işleyişini yansıtan mikro düzeyde bir prototip örnek olarak ele almaktadır. Temettüat kayıtlarında yer alan hane-bazlı veriler kullanılarak köyün nüfus yapısı, meslekler, arazi mülkiyeti, zirai üretim, hayvancılık faaliyetleri, gelir kaynakları ve vergi yükümlülükleri bütüncül bir çerçevede analiz edilmiştir. Çalışmada kullanılan veriler, ilgili dönemde köy ekonomisinin temel dinamiklerini ortaya koymaya imkân veren ayrıntılı kayıtlar sunmaktadır. Betimleyici çözümlemelerin yanı sıra, gelir dağılımı Lorenz eğrisi ve Gini katsayısı gibi nicel iktisat yöntemleriyle ölçülmüş ve elde edilen bulgular sistematik biçimde değerlendirilmiştir. Altmış altı haneye ait toplam gelir verileri üzerinden yapılan hesaplamada Tivnik köyünün Gini katsayısı 0,404 olarak tespit edilmiştir. Bu bulgu, köy ekonomisinde gelir dağılımının tam eşitlikten sapmakla birlikte aşırı bir eşitsizlik düzeyine ulaşmadığını göstermektedir. Temettüat defterlerinin mali amaçlı kayıt yapısı dikkate alındığında, elde edilen sonuçlar mutlak göstergelerden ziyade dönemin sosyo-ekonomik yapısını anlamaya yönelik yaklaşık göstergeler olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışma, temettüat defterleri aracılığıyla Osmanlı taşrasında köy ekonomisinin yapısal özelliklerinin mikro düzeyde analiz edilebileceğini ortaya koyarak literatüre katkı sunmaktadır.
Referanslar
Arşiv Kaynakları
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1835). Nüfus Defteri (NFS.d.), 02734, H. 1251.
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1845). Maliye Varidat Muhasebesi Temettüat Defterleri (ML.VRD.TMT), 06921, H. 1261.
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1894). İrade Maliye (İ.ML), 14/27, H. 6 Zilkâde 1312 (1 Mayıs 1894).
Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (1898). İrade Ticaret ve Nafia (İ.TNF), 7/48, H. 18 Cemâziyelâhir 1316 (3 Kasım 1898).
Kitaplar, Makaleler ve Tezler
Akgündüz, A. ve Öztürk, S. (2002). Darende Temettüat Defterleri. İstanbul.
Aşıroğlu, T. (1973). Erzurum İli’nin Tarihçesi. 50. Yıl Armağanı Erzurum ve Çevresi, C. 1, Atatürk Üniversitesi Yayınları.
Atar, A. (2007). Maliye Nezareti Temettüat Defterlerine Göre Tavşanlı Nahiyesi’nin Sosyo-Ekonomik Yapısı (yüksek lisans tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Atar, A. (2025). Hüdâvendigâr Eyaleti Kütahya Sancağı’na Bağlı Tavşanlı Nahiyesi’nin Sosyo-Ekonomik Yapısı (Maliye Nezareti Temettüat Defterlerine Göre). Bursa: Ekin Yayınevi.
Barkan, Ö. L. (1953). Tarihî Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi. Türkiyat Mecmuası, 10, 1–26.
Barkan, Ö. L. (1988). Çiftlik. M.E.B. İslâm Ansiklopedisi, c. 3, 392–397.
Beygu, A. Ş. (1936). Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri. İstanbul: Bozkurt Basımevi.
Calvert, H. H. (1867). Observations Respecting the Climate of Erzeroom. Journal of the Scottish Meteorological Society, II/IV, 115.
Coşkun, A. (1997). Maliye Nezâreti Temettüat Defterine Göre 1844 Yılında Erzurum Ovası’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Curzon, R. (1854). Armenia: A Year at Erzeroom, and on the Frontiers of Russia, Turkey and Persia. Londra.
Çelik, A. (2020). Erzurum Tifnik/Altınbulak Köyü Halk Edebiyatı. Haz. C. Gökçen. İstanbul: Akademisyen Kitabevi.
Dorfman, R. (1979). A Formula for the Gini Coefficient. The Review of Economics and Statistics, 61(1), 146–149.
Düzgün, D. (2009). Erzurumlu Kâmi Hakkında Yapılan Çalışmalar: Yeni Belgeler ve Bilgiler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 1–2, 217–227.
Düzgün, D. ve ark. (2020). Altınbulak Köyünde Halk Kültürü Değişmeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınevi.
Evliya Çelebi. (1314/1896). Seyahatnâme. C. 2. Haz. A. Cevdet. İstanbul.
Fındıkoğlu, Z. F. (1943). Erzurumda İktisadî ve İçtimaî Müşahedeler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 4(1).
Gültekin, H. (2017). Osmanlıca Tapu Terimleri Sözlüğü. İstanbul.
Güran, T. (1985). Ondokuzuncu Yüzyıl Ortalarında Ödemiş Kasabasının Sosyo-Ekonomik Özellikleri. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, C. 41, S. 1–4.
Güran, T. (2014). 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Hamilton, W. J. (1842). Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia. Londra.
İbn Battûta. (2000). İbn Battûta Seyahatnâmesi. C. 1. Çev. A. S. Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
İnalcık, H. (1993). Cizye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 8, 45–48.
İnalcık, H. (1993). Çiftlik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 8, 313–314.
İnbaşı, M. ve ark. (2014). 1642 Tarihli Erzurum Eyâleti Mufassal Avârız Defteri, I. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Karal, E. Z. (1997). Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü.
Kayserili, A. (2011). Erzurum Şehrinin Kültürel Coğrafyası (doktora tezi), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Kırzıoğlu, M. F. (1962). ‘Lehçe-i Erzurum’ Yazmasında Halk Sözleri. Belleten, 10, 212–213.
Kütükoğlu, M. S. (1995). Osmanlı Sosyal ve İktisâdî Tarihi Kaynaklarından Temettü Defterleri. Belleten, 59(225), 395–412.
Kütükoğlu, M. (2003). 1830 Nüfus Sayımına Göre Menteşe Sancağı’nda Hane Nüfusu. Osmanlı Araştırmaları, 23, 75–92.
Kütükoğlu, M. S. (2007). XIX. Asır Ortalarında Tavas Kazası. İstanbul.
Lynch, H. F. B. (1967). Armenia: Travels and Studies. Beyrut.
Mehran, F. (1975). Measures of Income Inequality. Econometrica, 43(4), 805–809.
Özger, Y. (2006). Tanzimat Öncesi Erzurum Şehrinin Demografik Yapısı. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 29, 239–266.
Pamuk, B. (2005). Erzurum Şehir Tarihinin Kaynakları ve Literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 6, 633–688.
Pellegrino, S. (2020). The Gini Coefficient: Its Origins. Journal of Economic Inequality, 18(3), 373–388.
Sağlam, T. (2019). Mimariye Malzeme Temin Yerlerinden Çok Bilinmeyen Bir Alan: Erzurum Sazlığı. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24, 665–689.
Sevindi, C. (2018). Erzurum Ovası’nda 1947–2015 Yılları Arasında Arazi Kullanımındaki Değişmeler. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22, 2855–2874.
(Som), M. N. (1338/1922). Tarihçe-i Erzurum Yahut Hemşehrilere Armağan. İstanbul: Ali Şükrü Matbaası.
Tabakoğlu, A. (2003). Türk İktisat Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
Tanpınar, A. H. (2019). Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları.
The Investopedia Team. (2025). Lorenz Eğrisi: Tanımı ve Kullanım Alanları. Investopedia. https://www.investopedia.com/terms/l/lorenz-curve.asp (Erişim: 15 Ocak 2026).
Turhan, M. (1987). Kültür Değişmeleri: Sosyal Psikoloji Bakımından Bir Tetkik. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1950). Tutanak Dergisi. VIII. Dönem, c. 23.
Tozlu, S. (2002). Erzurum Sazlıkları. Doğu Coğrafya Dergisi, 7(7), 187–219.
Tozlu, S. ve Yılmaz, İ. (2014). Erzurum (Ova) Kazasının Nüfusu (1896). Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 53, 33–48.
Tozlu, S. ve Kılıç, Ü. (2011). Erzurum Zirâat Tarihinden Notlar: Zeyrek. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 3(4), 101–116.
Ürkmez, N. ve Küçükuğurlu, M. (2024). İngiliz Konsolos Memuru Henry Hunter Calvert’in Raporuna Göre Erzurum Ziraat Hayatı (1847). Turcology Research, 80, 396–409.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
