Toplumsal Cinsiyet Kavramının Anlam Dönüşümünün Kadın Politikalarına Yansıması
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1920Anahtar Kelimeler:
Toplumsal cinsiyet- ontolojik dönüşüm- kamu politikası analizi- kadın politikaları- söylemsel kurumsalcılıkÖz
Bu çalışma, “toplumsal cinsiyet” kavramının sosyal bilimler literatüründe geçirdiği ontolojik dönüşümün kadın politikalarına yansımalarını kamu politikası analizi çerçevesinde incelemektedir. Kamu politikası belgelerinde “toplumsal cinsiyet” kavramının kullanımından vazgeçilmesinin, bir politika değişimine mi yoksa politika sürekliliğine mi tekabül ettiği sorusu da Türkiye örneği üzerinden yanıtlanmaya çalışılmaktadır. Çalışma, söylemsel kurumsalcılık yaklaşımı temelinde yürütülen bağlamsal söylem analizi ile kavramsal dönüşümü ve politika sorununu açıklamaya çalışmıştır. Buna göre toplumsal cinsiyet kavramı başlangıçta “kadın” odağında şekillenen bir anlam yapısı içinde kullanıyorken 1990’lı yıllardan itibaren postmodernizm ve kuir yaklaşımların etkisiyle kavramın anlam çerçevesi dönüşmeye başlamıştır. Bu süreçte toplumsal cinsiyet kavramı, LGBTQ’yu da içeren ve cinsiyeti çoklu ve akışkan “toplumsal cinsiyet kimliği” ekseninde tanımlayan yeni bir ontolojik zeminde yeniden şekillenmiştir. Çalışmada, bu dönüşümün yalnızca teorik düzeyde kalmayıp akademik literatür ve uluslararası hukuk metinleri aracılığıyla da kurumsallaştığı tespit edilmektedir. Bulgular, bazı ülkelerde ‘toplumsal cinsiyet’ kavramının politika belgelerinden çıkarılmasının, kavramın terminolojik kullanımına odaklanan yorumların aksine kadın hakları alanında bir politika gerilemesine veya kırılmasına işaret etmediğini; aksine kadın politikalarının “kadın” odağında sürdürülmesine yönelik bilinçli bir süreklilik stratejisi olarak değerlendirilebileceğini göstermektedir. Bu çerçevede Türkiye örneği, kavramın politika belgelerinden çıkarılmasının da bir politika kopuşu değil; kadın politikalarının “kadın” odağında sürdürülmesini mümkün kılan bir strateji olarak değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, politika analizlerinde kavramların yalnızca terminolojik kullanımı yerine dayandıkları ontolojik ve epistemik temellerin dikkate alınması gerektiğini ortaya koymakta; bu yaklaşımın kadın politikalarında “kadın” odağındaki sürekliliğin korunması ve analitik tutarlılığın sağlanması açısından belirleyici olduğunu göstermektedir.
Referanslar
Blank, A. (1999). Why Do New Meanings Occur? A Cognitive Typology Of The Motivations For Lexical Semantic Change. A. Blank ve P. Koch (Ed.), Historical Semantics And Cognition içinde (s. 61–90). Berlin: De Gruyter.
Bowker, G. C. ve Star, S. L. (1999). Sorting Things Out: Classification And Its Consequences. Cambridge, MA: MIT Press.
Bundesverfassungsgericht. (2017). Order Of 10 October 2017 - 1 BvR 2019/16.
Butler, J. (2008). Cinsiyet Belası: Feminizm Ve Kimliğin Altüst Edilmesi (B. Ertür, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
Butler, J. (2021, 23 Ekim). Why Is The Idea Of ‘Gender’ Provoking Backlash The World Over? The Guardian. Erişim adresi: https://www.theguardian.com/
Council of the European Union. (2000). Council Directive 2000/78/EC Of 27 November 2000 Establishing A General Framework For Equal Treatment In Employment And Occupation.
Council of Europe. (2011). Council Of Europe Convention On Preventing And Combating Violence Against Women And Domestic Violence (Istanbul Convention).
Davis, J. A. ve Smith, T. W. (1992). General Social Surveys, 1972–1991: Cumulative Codebook. Chicago: NORC.
de Beauvoir, S. (2019). İkinci Cinsiyet (G. Acar Savran, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eser 1949’da yayımlandı)
Eray-Sarıtaş, Ş. (2025). Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Kamu Politikası: Yeni Kurumsalcı Yaklaşımlar Çerçevesinden 1980–2015 Yılları Arası. Ankara: Divan Kitap.
Eray-Sarıtaş, Ş. (2023). Türkiye’nin Cinsiyet Eşitliği Politikalarında Kurumsal Dönüşüm (1998–2005): Yasal Reform Dönemi. S. Kablay (Ed.), Toplumsal Yaşamda Kadın içinde (s. 25–44). Ankara: Nobel Bilimsel Eserler.
European Commission. (2020). A Union Of Equality: LGBTIQ Equality Strategy 2020–2025. Brussels: European Commission.
European Parliament. (2019). The Backlash Against Gender Equality And Women’s And Girls’ Rights. Brussels: European Parliament.
European Union. (2000). Charter Of Fundamental Rights Of The European Union.
Fausto-Sterling, A. (2000). Sexing The Body: Gender Politics And The Construction Of Sexuality. New York: Basic Books.
Finnemore, M. (1996). National Interests In International Society. Ithaca: Cornell University Press.
Finnemore, M. ve Sikkink, K. (1998). International Norm Dynamics And Political Change. International Organization, 52(4), 887–917.
Foucault, M. (2007). Cinselliğin Tarihi 1: Bilme İstenci (H. U. Tanrıöver, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Fraser, N. (2013). Fortunes Of Feminism: From State-Managed Capitalism To Neoliberal Crisis. London: Verso.
Geeraerts, D. (2010). Theories Of Lexical Semantics. Oxford: Oxford University Press.
Government of Canada. (2019). Government Of Canada Introduces “X” Gender Identifier. Erişim adresi: https://www.canada.ca/
Graff, A. ve Korolczuk, E. (2022). Anti-Gender Politics In The Populist Moment. London: Routledge.
Halperin, D. M. (2003). The Normalization Of Queer Theory. Journal Of Homosexuality, 45(2–4), 339–343.
Harris, K. M. vd. (2019). The National Longitudinal Study Of Adolescent To Adult Health: Research Design. Erişim adresi: https://doi.org/10.3886/ICPSR21600.v21
Hall, P. A. (1993). Policy Paradigms, Social Learning, And The State. Comparative Politics, 25(3), 275–296.
Hines, S. (2020). The Feminist Frontier: On Trans And Feminism. Journal Of Gender Studies, 29(2), 141–152.
ILGA-Europe. (2021). Annual Review Of The Human Rights Situation Of LGBTI People In Europe And Central Asia.
International Civil Aviation Organization. (2015). Machine Readable Travel Documents (Doc 9303). Montreal: ICAO.
Jeffreys, S. (2014). Gender Hurts: A Feminist Analysis Of The Politics Of Transgenderism. London: Routledge.
Keck, M. E. ve Sikkink, K. (1998). Activists Beyond Borders: Advocacy Networks In International Politics. Ithaca: Cornell University Press.
Kraft, M. E. ve Furlong, S. R. (2004). Public Policy: Politics, Analysis, And Alternatives (2. Baskı). Washington, DC: CQ Press.
Kuhar, R. ve Paternotte, D. (2017). Anti-Gender Campaigns In Europe: Mobilizing Against Equality. Lanham: Rowman & Littlefield.
Kuhn, T. S. (1962). The Structure Of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.
Laqueur, T. (1990). Making Sex: Body And Gender From The Greeks To Freud. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Marlar, J. (2023). Asking Inclusive Questions About Gender.
Marlar, J. ve Willcoxon, Z. (2023). Measuring Diverse Gender Identities.
Oakley, A. (1972). Sex, Gender And Society. London: Temple Smith.
Money, J. (1955). Hermaphroditism, Gender And Precocity In Hyperadrenocorticism. Bulletin Of The Johns Hopkins Hospital, 96, 253–264.
National Academies Of Sciences, Engineering, And Medicine. (2022). Measuring Sex, Gender Identity, And Sexual Orientation. Washington, DC: National Academies Press.
Porter, T. M. (1995). Trust In Numbers: The Pursuit Of Objectivity In Science And Public Life. Princeton: Princeton University Press.
Preciado, P. B. (2008). Testo Junkie: Sex, Drugs, And Biopolitics In The Pharmacopornographic Era. New York: The Feminist Press.
Saussure, F. de. (2011). Course In General Linguistics. New York: McGraw-Hill.
Schmidt, V. A. (2008). Discursive Institutionalism: The Explanatory Power Of Ideas And Discourse. Annual Review Of Political Science, 11, 303–326.
Schmidt, V. A. (2010). Taking Ideas And Discourse Seriously. European Political Science Review, 2(1), 1–25.
Scott, J. W. (1986). Gender: A Useful Category Of Historical Analysis. American Historical Review, 91(5), 1053–1075.
Smith, T. W. vd. (2019). General Social Surveys, 1972–2018: Cumulative Codebook. Chicago: NORC.
Stryker, S. (2008). Transgender History. Berkeley: Seal Press.
West, C. ve Zimmerman, D. H. (1987). Doing Gender. Gender & Society, 1(2), 125–151.
Wetherell, M., Taylor, S. ve Yates, S. J. (Ed.). (2001). Discourse As Data: A Guide For Analysis. London: SAGE Publications.
United Nations. (1995). Beijing Declaration And Platform For Action.
U.S. Department Of State. (2022). Gender Marker X.
Yogyakarta Principles. (2007). The Yogyakarta Principles.
Yogyakarta Principles. (2017). The Yogyakarta Principles Plus 10.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
