İmparatorluk Merkezi İle Taşra Çevresi Arasında: Osmanlı Arap Vilayetleri Tarihyazımında Revizyonist Yaklaşımlar
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1978Anahtar Kelimeler:
Osmanlı Tarihyazımı- Arap Vilayetleri- Revizyonist Tarihyazımı- Milliyetçi Tarihyazımı- MErkez-Taşra İlişkileriÖz
Osmanlı Arap vilayetlerine ilişkin tarihyazımı, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı tarihi çalışmalarında yaşanan kavramsal ve yöntemsel değişimlerden etkilenmiştir. Bu çalışma, söz konusu değişimin Arap vilayetlerine ilişkin tarihsel anlatılara ve merkez-taşra ilişkilerinin yorumlanmasına nasıl yansıdığını ele almaktadır. Osmanlı tarihyazımı ile Arap vilayetleri üzerine seçilmiş çalışmalar; dönemlendirme tercihleri, kaynak kullanımı, araştırmaya dâhil edilen tarihsel aktörler ve merkez-taşra ilişkilerine getirilen açıklamalar bakımından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, modern ulusal kimlikleri ve devlet sınırlarını geçmişe taşıyan, Osmanlı dönemini yabancı yönetim ve gerileme kavramlarıyla açıklayan milliyetçi anlatıların revizyonist çalışmalarla birlikte sorgulandığını göstermektedir. Bu değişim, yalnızca Osmanlı arşiv belgelerine daha fazla başvurulmasıyla sınırlı değildir. Ele alınan literatürde kaynak kullanımının çeşitlendiği, 17. ve 18. yüzyılların kendi koşulları içinde değerlendirildiği ve yerel ileri gelenler, dinî otoriteler ile vilayet idarecilerinin araştırmalarda daha fazla yer bulduğu görülmektedir. Merkez-taşra ilişkileri de tek yönlü bir hâkimiyet ilişkisi yerine baskı, çatışma, iş birliği, aracılık ve pazarlığın dönemsel koşullara göre değişen biçimleri üzerinden açıklanmıştır. Çalışma, genel Osmanlı tarihyazımındaki değişim ile Arap vilayetleri üzerine gelişen literatür arasındaki ilişkiyi bu dört ölçüt üzerinden birlikte değerlendirmektedir. Sonuç olarak revizyonist tarihyazımı, Arap vilayetlerini merkezî kararların yalnızca uygulandığı bölgeler olarak değil, Osmanlı yönetiminin yerel aktörler ve bölgesel koşullarla kurulan ilişkiler içinde işlediği vilayetler olarak ele almıştır.
Referanslar
Abou-El-Haj, R. A. (1982). The Social Uses of the Past: Recent Arab Historiography of Ottoman Rule. International Journal of Middle East Studies, 14(2), 185-201.
Abou-El-Haj, R. A. (2005). Formation of the Modern State: The Ottoman Empire, Sixteenth to Eighteenth Centuries (2. baskı). Syracuse: Syracuse University Press.
Abou-El-Haj, R. A. (2018). Modern Devletin Doğası: 16. Yüzyıldan 18. Yüzyıla Osmanlı İmparatorluğu (O. Özel & C. Şahin, Çev.; 2. baskı). İstanbul: İmge Kitabevi.
Adanır, F. ve Faroqhi, S. (2011). Giriş. F. Adanır ve S. Faroqhi (Eds.), Osmanlı ve Balkanlar: Bir Tarihyazımı Tartışması içinde (B. İdemen, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Barbir, K. K. (1980). Ottoman Rule in Damascus, 1708-1758. Princeton: Princeton University Press.
Bentley, M. (1997). Introduction: The Project of Historiography. M. Bentley (Ed.), Companion to Historiography içinde (s. 1-10). London: Routledge.
Braudel, F. (1972). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II: Vol. 1 (S. Reynolds, Çev.). New York: Harper & Row.
Braudel, F. (1984). Civilization and Capitalism, 15th-18th Century: Vol. 3. The Perspective of the World (S. Reynolds, Çev.). London: Collins.
Canbakal, H. (2009). 17. Yüzyılda Ayntab: Osmanlı Kentinde Toplum ve Siyaset (Z. Yelçe, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Claus, P. ve Marriott, J. (2023). History: An Introduction to Theory and Method (3. baskı). London: Routledge.
Cleveland, W. L. ve Bunton, M. (2009). A History of the Modern Middle East. Boulder: Westview Press.
Darling, L. T. (2002). Another Look at Periodization in Ottoman History. Turkish Studies Association Journal, 26(2), 19-28.
Darling, L. T. (2016). Istanbul and Damascus: Officials and Soldiers in the Exercise of Imperial Power (c. 1550-1575). F. M. Emecen, A. Akyıldız ve E. S. Gürkan (Ed.), Osmanlı İstanbulu IV: IV. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 313-338). İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları.
Emrence, C. (2016). Osmanlı Ortadoğu’sunu Yeniden Düşünmek (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Faroqhi, S. (2004). Krizler ve Değişim 1590-1699. H. İnalcık ve D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi: Cilt 2, 1600-1914 içinde (s. 543-757). (A. Berktay, S. Andıç ve S. Alper, Çev.). İstanbul: Eren Yayıncılık.
Findley, C. V. (2016). Siyasi Kültür ve Büyük Haneler. S. Faroqhi (Ed.), Türkiye Tarihi 1603-1839: Geç Osmanlı İmparatorluğu içinde (F. Aytuna, Çev., s. 96-102). İstanbul: Kitap Yayınevi.
Gelvin, J. L. (2016). The Modern Middle East: A History. New York: Oxford University Press.
Hathaway, J. (2014). Osmanlı Tarihinin Dönemlere Ayrılması Sorunu: 15. ve 18. Yüzyıllar. M. Armağan (Ed.), Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak: Gerileme Paradigmasının Sonu içinde (s. 165-174). İstanbul: Timaş Yayınları.
Hathaway, J. (2016). Osmanlı Hakimiyetinde Arap Toprakları, (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Holt, P. M. (1966). Egypt and the Fertile Crescent, 1516-1922: A Political History. London: Longmans.
Hourani, A. (1968). Ottoman Reform and the Politics of Notables. W. R. Polk ve R. L. Chambers (Ed.), Beginnings of Modernization in the Middle East içinde (s. 37-68). Chicago: University of Chicago Press.
Hourani, A. (2006). Modern Ortadoğu’nun Osmanlı Geçmişi. K. Karpat (Ed.), Osmanlı ve Dünya: Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri içinde (M. Armağan vd., Çev., s. 93-95). İstanbul: Ufuk Kitap.
Hourani, A. (2012). Arap Halkları Tarihi (Y. Alogan, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Iggers, G. G. (2005). Historiography in the Twentieth Century: From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge. Middletown: Wesleyan University Press.
İnalcık, H. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi: Cilt 1 (H. Berktay, Çev.). İstanbul: Eren Yayıncılık.
İslamoğlu-İnan, H. (Ed.). (1987). The Ottoman Empire and the World-Economy. Cambridge: Cambridge University Press.
Jenkins, K. (1991). Re-Thinking History. London: Routledge.
Kafadar, C. (2014). Osmanlı Tarihinde Gerileme Meselesi. M. Armağan (Ed.), Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak: Gerileme Paradigmasının Sonu içinde (s. 100-104). İstanbul: Timaş Yayınları.
Kasaba, R. (1988). The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century. Albany: State University of New York Press.
Kayalı, H. (1992). Greater Syria under Ottoman Constitutional Rule: Ottomanism, Arabism, Regionalism. T. Philipp (Ed.), The Syrian Land in the 18th and 19th Century içinde (s. 27-41). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Kayalı, H. (1997). Arabs and Young Turks: Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908-1918. Berkeley: University of California Press.
Khoury, D. R. (2010). Where Are the Ottomans in the Historiography of the Twentieth Century Fertile Crescent? Osmanlı Araştırmaları, 36, 207-224.
Kuhn, T. S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.
Lerner, D. (1958). The Passing of Traditional Society: Modernizing the Middle East. New York: Free Press.
Masters, B. (2017). Osmanlı İmparatorluğu’nun Arapları 1516–1918: Sosyal ve Kültürel Bir Tarih (F. Coşkun, Çev.). İstanbul: Doğan Kitap.
Neumann, C. K. (2016). Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler. S. Faroqhi (Ed.), Türkiye Tarihi 1603-1839: Geç Osmanlı İmparatorluğu içinde (s. 57-116). İstanbul: Kitap Yayınevi.
Philipp, T. (2004). Bilād al-Shām in the Modern Period: Integration into the Ottoman Empire and New Relations with Europe. Arabica, 51(4), 401-435.
Quataert, D. (2004). Osmanlı İmparatorluğu 1700-1922 (A. Berktay, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Reilly, J. A. (1999). Past and Present in Local Histories of the Ottoman Period from Syria and Lebanon. Middle Eastern Studies, 35(1), 45-65.
Roded, R. (1983). Ottoman Service as a Vehicle for the Rise of New Upstarts among the Urban Elite Families of Syria in the Last Decades of Ottoman Rule. Asian and African Studies, 17, 63-94.
Rostow, W. W. (1960). The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto. Cambridge: Cambridge University Press.
Said, E. W. (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books.
Salzmann, A. (2004). Tocqueville in the Ottoman Empire: Rival Paths to the Modern State. Leiden: Brill.
Schayegh, C. (2017). The Middle East and the Making of the Modern World. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Tabak, F. (2008). The Waning of the Mediterranean, 1550-1870: A Geohistorical Approach. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Toledano, E. R. (1997). The Emergence of Ottoman-Local Elites (1700–1800): A Framework for Research. I. Pappé ve M. Ma’oz (Ed.), Middle Eastern Politics and Ideas: A History from Within içinde (s. 145-162). London: Tauris Academic Studies.
Toledano, E. R. (2011). The Arabic-Speaking World in the Ottoman Period: A Socio-Political Analysis. C. Woodhead (Ed.), The Ottoman World içinde (s. 453-466). London: Routledge.
Toledano, E. R. (2018). “Osmanlı Döneminde Arapça Konuşan Dünya Sosyopolitik Bir Analiz”, Osmanlı Dünyası, ed. Christine Woodhead, (çev. Gül Çağalı Güven, 579-581), İstanbul: Alfa Basın Yayın Dağıtım.
Wallerstein, I. (1974). The Modern World-System I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century. New York: Academic Press.
White, H. (1973). Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
Wilkins, C. L. (2010). Forging Urban Solidarities: Ottoman Aleppo, 1640-1700. Leiden: Brill.
Woodhead, C. (Ed.). (2011). The Ottoman World. London: Routledge.
Woodhead, C. (Ed.). (2018). Osmanlı Dünyası (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
Yıldız, G. (2009). Neferin Adı Yok: Zorunlu Askerliğe Geçiş Sürecinde Osmanlı Devleti’nde Siyaset, Ordu ve Toplum (1826-1839). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
