(untitled) (Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 2026)
Coğrafi işaretli ürünler (CİÜ), yerel bilgi birikimi ve kültürel kimliği ekonomik katma değere dönüştürerek hem kırsal kalkınmanın hem de destinasyon markalaşmasının temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Ancak Türkiye’de CİÜ’lerin tescil sonrası süreçlerinde görülen üretim standardizasyonu eksikliği, kurumsal koordinasyon zayıflığı ve yetersiz pazarlama stratejileri, bu potasniyelin sürdürülebilir ekonomik çıktılara dönüşmesini engellemektedir. Bu çalışma, Aydın ilindeki zeytinyağı, incir ve pamuk gibi coğrafi işaretli ürünler üzerinden, coğrafi işaretli ürünlerin tescil sonrası ekonomik etkinliğini belirleyen kurumsal, yönetsel ve tanıtımsal faktörleri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma nitel bir yaklaşım benimsemiş; keşfedici–açıklayıcı durum çalışması deseni kullanılmıştır. Aydın’da coğrafi işaret süreçlerinde doğrudan rol alan sekiz kurumsal paydaş ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler Braun ve Clarke’ın altı aşamalı tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda dört ana tema belirlenmiştir: (1) kültürel kimliğin ekonomik değere dönüşmesi, (2) kadın üreticilerin coğrafi işaret sistemindeki rolü, (3) kurumsal yönetişim ve denetim eksiklikleri, (4) dijital tanıtım, hikâye anlatımı ve sürdürülebilir markalaşma ihtiyacı. Bulgular, CİÜ’lerin ekonomik etkinliğinin ancak kalite standardizasyonu ve sürdürülebilirliği sağlandğında, kurumsal eşgüdüm ve dijital tanıtım araçlarıyla desteklendiğinde güçlendiğini göstermektedir. Kurumlar arası koordinasyon eksikliği Aydın’daki CİÜ’lerin ekonomik etkisini zayıflatan başlıca unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, kurumlar arası koordinasyon eksikliğini gidermeye yönelik olarak ortak bir konsorsiyumun oluşturulması ve pazarlama faaliyetlerinin kurumlar arası bütünleşik bir politika çerçevesinde yürülmesi gibi yapısal ve uygulanabilir çözüm önerileri sunmaktadır. Çalışma, tescilin tek başına yeterli olmadığını; tescil sonrası dönemde denetim, ortak tanıtım ve rol paylaşımının ekonomik çıktılar üzerinde belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca Aydın örneği üzerinden geliştirilen bulgular, Türkiye’de coğrafi işaret politikalarının yerel düzeyde daha bütünleşik bir yönetişim modeliyle desteklenmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu yönüyle araştırma hem yerel paydaşlara hem de politika yapıcılara tescil sonrası süreçlerin etkinleştirilmesine yönelik pratik bir çerçeve sunmaktadır. Araştırma nitel bir yaklaşım benimsemiş; keşfedici–açıklayıcı durum çalışması deseni kullanılmıştır. Aydın’da coğrafi işaret süreçlerinde doğrudan rol alan sekiz kurumsal paydaş ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler Braun ve Clarke’ın altı aşamalı tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Analiz sonucunda dört ana tema belirlenmiştir: (1) kültürel kimliğin ekonomik değere dönüşmesi, (2) kırsal kalkınma ve kadın emeğinin görünür kılınması, (3) kurumsal yönetişim ve denetim eksiklikleri, (4) dijital tanıtım, hikâye anlatımı ve sürdürülebilir markalaşma ihtiyacı. Bulgular, CİÜ’lerin üretim zincirinin her aşamasında kalite standardizasyonu, izlenebilirlik ve dijital tanıtım araçlarıyla desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Ayrıca kurumlar arası stratejik koordinasyon eksikliği, CİÜ’lerin ekonomik etkisini zayıflatan başlıca unsur olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda çalışma, Aydın örneği üzerinden “Bölgesel Denetim ve Kalite Ajansı” ile “İki dilli dijital tanıtım portalı” gibi yenilikçi öneriler sunmaktadır.