Gelir eşitsizliği insani gelişmeyi engelliyor mu? Türkiye Örneğinde Ekonometrik Bir Değerlendirme (Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 2025)
İnsani gelişme endeksi, geliri temsilen kişi başına milli geliri içerdiği gibi eğitim ve sağlık gibi beşerî ve sosyal bileşenleri de kapsayan geniş çaplı bir endeks olarak hesaplanmaktadır. Gelir dağılımı eşitsizliğine yönelik yapılan çalışmalarda sıkça kullanılan insani gelişme endeksinin gelir dağılımıyla güçlü bir ilişki içinde olduğu bilinmektedir. Bu çalışma, insani gelişme ile gelir dağılımı arasındaki ilişkiyi Türkiye örneklemi üzerinden ölçmeyi amaçlamıştır. Bu amaç doğrultusunda gelir eşitsizliği göstergesi olan gini endeksi ile insani gelişme endeksi (HDI)’nin 1990-2020 yılları arasındaki yıllık verileri kullanılmıştır. Değişkenler arasında uzun dönemli ilişkinin varlığı ARDL sınır testi yaklaşımı ile ölçülmüştür. Araştırma sonucu elde edilen bulgulara göre insani gelişme endeksindeki %1’lik artış, Gini endeksini %0,138 düşürmektedir. Bir diğer ifadeyle insani gelişmedeki artışlar gelir eşitsizliğini azaltmaktadır. Modele kontrol değişkeni olarak dahil edilen enflasyon oranındaki (lnINF) %1’lik artışın gelir eşitsizliğini %0.120 oranında arttırdığı sonucuna varılmıştır. Bu sonuçlara bakıldığında insani gelişme endeksinde yer alan alt bileşenlerin iyileştirilmesi yani bireylerin gelirlerini reel olarak arttırabilmeleri, eğitim imkanlarına kolay ulaşabilmeleri ve sürdürebilmeleri ve sağlık hizmetlerinden yararlanma imkanının her yönüyle geliştirilmesinin gelir dağılımı eşitsizliğinin azaltılmasında önemli bir araç olduğu görülmektedir. Bu noktada politika yapıcılar ekonomik büyüme ve kalkınma planı gibi iktisadi politikalar üretirken etki gücü yüksek araçları göz önünde bulundurarak kısa dönemde gelir değişkenini, uzun dönemde ise eğitim ve sağlık değişkenini temel alan politikaları uygulamaya koymalıdır.
Keywords: İnsani Gelişme Endeksi; Gelir Dağılımı; Gini Endeksi; Gelir Eşitsizliği; ARDL Sınır Testi