Osmanlı İktisadî Düzeninde Esnaf Çalışma Sermayesi (18. ve 19. Yüzyıllar) (Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 2026)
Bu çalışma, Osmanlı esnaf teşkilatının üretim döngüsünü sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu finansman pratiklerini “çalışma sermayesi” perspektifiyle ve bir mekanizma analizi düzeyinde ele almaktadır. Mevcut literatürde genellikle para vakıfları ekseninde tartışılan esnaf finansmanı; bu araştırmada kamu fonları, sektörel sandıklar ve mülkiyetin finansallaşması üzerinden yeniden tanımlanmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi kayıtları ve nitel araştırma yöntemleri kullanılarak 18. ve 19. Yüzyıl İstanbul odaklı bir veri seti analiz edilmiştir.Araştırma kapsamında, hammadde alımı için tahsis edilen “mübayaa sermayesi”, dükkân üzerindeki tasarruf haklarının modern finansmandaki teminat kavramıyla eşleşen “gedik” işlevi ve geri alım vaadiyle satış mantığıyla yürütülen “bey’ bi’l-vefa” pratikleri incelenmektedir. Ayrıca, bireysel iflas riskini kolektif bir sorumluluğa dönüştüren “kefalet-i müteselsile” sistemi ve borç ilişkilerini kayıt altına alan “temessük” disiplini çözümlenmektedir. Bu bütünleşik analiz, esnafın sadece bir üretim birimi değil, rasyonel bir mali ağın aktif bir paydaşı olduğunu göstermektedir. Çalışma, esnaf finansmanını sosyal yardımlaşma ve dayanışma odaklı geleneksel yaklaşımdan çıkararak, hammadde tedariki ve üretim döngüsünü merkeze alan rasyonel bir işletme finansmanı zemininde yeniden konumlandırmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı çalışma sermayesi rejimi; mülkiyeti sermayeye, riski ise kurumsal güvene tahvil ederek finansal istikrarı üretimin devamlılığı üzerinden inşa eden hibrit bir idari-ekonomik bağ olarak nitelenmektedir.Araştırma kapsamında, hammadde alımı için tahsis edilen “mübayaa sermayesi”, dükkân üzerindeki tasarruf haklarının modern finansmandaki teminat kavramıyla eşleşen “gedik” işlevi ve geri alım vaadiyle satış mantığıyla yürütülen “bey’ bi’l-vefa” pratikleri incelenmektedir. Ayrıca, bireysel iflas riskini kolektif bir sorumluluğa dönüştüren “kefalet-i müteselsile” sistemi ve borç ilişkilerini kayıt altına alan “temessük” disiplini çözümlenmektedir. Bu bütünleşik analiz, esnafın sadece bir üretim birimi değil rasyonel bir mali ağın aktif bir paydaşı olduğunu göstermektedir. Çalışma, esnaf finansmanını sosyal yardımlaşma ve dayanışma odaklı geleneksel yaklaşımdan çıkararak, hammadde tedariki ve üretim döngüsünü merkeze alan rasyonel bir işletme finansmanı zemininde yeniden konumlandırmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı çalışma sermayesi rejimi; mülkiyeti sermayeye, riski ise kurumsal güvene tahvil ederek finansal istikrarı üretimin devamlılığı üzerinden inşa eden hibrit bir idari-ekonomik bağ olarak nitelenmektedir.
Keywords: Esnaf Finansmanı; Çalışma Sermayesi; Kefalet-i Müteselsile; Gedik; Temessük