Türkiye’de İklim Değişikliği: Yapısal Kırılma Analizinden Kanıtlar
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1643Anahtar Kelimeler:
İklim DeğişikliğiÖzet
20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bilimsel kanıtlar, iklim değişikliğini geri dönüşü olmayan ve ciddi bir küresel sorun olarak kesin bir şekilde ortaya koymuş, bu da konuyla ilgili çalışmaların sayısında istikrarlı bir artışa yol açmıştır. Sıcaklık ve yağış, iklim değişikliğinin iki temel göstergesidir. Bu çalışma, Türkiye’nin NUTS-2 bölgelerinde iklim değişikliğinin varlığını, bu iki değişkende uzun vadeli eğilimleri inceleyerek araştırmaktadır. 1950-2021 dönemini kapsayan veriler, Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün istasyon bazlı kayıtlarından elde edilmiştir. Veriler Düzey-2 bölgeleri itibarıyla hesaplanmış ve sıcaklık ile yağış desenlerinde önemli değişimlerin belirlenmesi için Bai-Perron çoklu yapısal kırılma analizi uygulanmıştır. Analiz, TRA1 bölgesi (Erzurum, Erzincan ve Bayburt illerini içerir) hariç, 26 bölgeden 25’inde ortalama sıcaklıkta yapısal kırılma noktaları tespit etmiştir. Bu kırılma noktaları ağırlıklı olarak 1990’lar ve 2000’lerin başında meydana gelmiştir. Tüm bölgelerde sıcaklıklar farklı derecelerde artış göstermiştir. En belirgin sıcaklık artışı TRB2 bölgesinde (Van, Muş, Bitlis ve Hakkari) gözlenirken, en küçük artış TR81 bölgesinde (Zonguldak, Karabük ve Bartın) kaydedilmiştir. Yağış seviyelerinde yapısal kırılma noktaları tespit edilmemiş, bu da sıcaklıkta görülen belirgin değişimlerin henüz yağış desenlerinde karşılık bulmadığını göstermektedir. Ancak, yağış eğilimleri sıcaklık kırılma noktalarının meydana geldiği yıllara göre analiz edildiğinde, yağış miktarında dikkat çekici bölgesel farklılıklar gözlenmiştir. Kentleşme ve sanayileşmenin sıcaklık değişimi üzerindeki etkileri de incelenmiştir. Analiz, sıcaklık değişimi ile kentleşme arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuş, ancak sanayileşme ile anlamlı bir ilişki bulunmamıştır.
Kaynaklar
Ali, E., W. Cramer, J. Carnicer, E. Georgopoulou, N.J.M. Hilmi, G. Le Cozannet, & P. Lionello, (2022). Cross-Chapter Paper 4: Mediterranean Region. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, ABD, pp. 2233–2272.
Andrews, D. W. (1993). Tests for parameter instability and structural change with unknown change point. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 821-856. https://doi.org/10.2307/2951764
Atalay, İ. (1997). Türkiye coğrafyası. Ege Üniversitesi Basımevi.
Bai, J., & Perron, P. (1998). Estimating and testing linear models with multiple structural changes. Econometrica, 47-78. https://doi.org/10.2307/2998540
Bai, J., & Perron, P. (2003). Critical values for multiple structural change tests. The Econometrics Journal, 6(1), 72-78. https://doi.org/10.1111/1368-423X.00102
Bai, J. & Perron, P. (2006). Multiple Structural Change Models: A Simulation Analysis, in Econometric Theory and Practice: Frontier of Analysis and Applied Research (Essays in Honor of Peter Phillips), ed. by Corbae D., S. Durlauf and B.E. Hansen, Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139164863.010
Bayazit, M., & Önöz, B. (2007). To prewhiten or not to prewhiten in trend analysis?, Hydrological Sciences Journal, 52(4), 611–624. https://doi.org/10.1623/hysj.52.4.611
Chow, G. C. (1960). Tests of equality between sets of coefficients in two linear regressions. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 591-605. https://doi.org/10.2307/1910133
Ericsson, N. R. (2011). Justifying Empirical Macro-Econometric Evidence In Practice. Working Paper .
Ericsson, N. R., Dore, M. H. I., & Butt H. 2022. Detecting and Quantifying Structural Breaks in Climate. Econometrics 10: 33. https://doi.org/10.3390/econometrics10040033
Fujihara, Y., Tanaka, K., Watanabe, T., Nagano, T. & Kojiri, T. (2008). Assessing the impacts of climate change on the water resources of the Seyhan River Basin in Turkey: Use of dynamically downscaled data for hydrologic simulations, Journal of Hydrology, 353: 33-48. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2008.01.024
Giorgi, F. (2006). Climate change hot-spots, Geophysical Resource Letters., Vol 3, L08707. doi:10.1029/2006GL025734,
Hansen, B. E. (1992). Testing for parameter instability in linear models. Journal of Policy Modeling, 14(4), 517-533. https://doi.org/10.1016/0161-8938(92)90019-9
Houghton, J. (2005). Global warming, Reports on progress in physics, Institute of Physics Publishing, 68(6), 1343. https://doi.org/10.1088/0034-4885/68/6/R02
IPCC (2001) Intergovernmental panel on climate change. Climate change 2001–the scientific basis: contribution of working group I to the third assessment report of the intergovernmental panel on climate change. In: Houghton JT et al (eds) Cambridge University Press, New York.
IPCC (2007) Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Core Writing Theme], Pachauri R. K., Reisinger A. (eds). IPCC: Geneva; 104.
Kitoh, A., A. Yatagai, P. & Alpert, (2008). First super-high-resolution model projection that the ancient Fertile Crescent will disappear in this century, Hydrological Resource Letters., 2, 1–4. https://doi.org/10.3178/hrl.2.1
Kurt, D. (2020), İklim Değişikliğinin Çukurova Bölgesi Su Kaynakları Üzerine Olan Etkilerinin Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
Lelieveld, J., Hadjinicolaou, P., Kostopoulou, E., Chenoweth, J., El Maayar, M., Giannakopoulos, C., Hannides, C., Lange, M. A., Tanarhte, M., Tyrlis, E. & Xoplaki, E. (2012). Climate change and impacts in the Eastern Mediterranean and the Middle East, Climatic Change, 114, 667-687. https://doi.org/10.1007/s10584-012-0418-4
Liu, Y., Cizeau, P., Meyer, M., Peng, C. K., & Stanley, H. E. (1997). Correlations in economic time series. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 245(3-4), 437-440. https://doi.org/10.1016/S0378-4371(97)00368-3
Llasat, M.C., Llasat-Botija, M., Petrucci, O., Pasqua, A. A., Rosselló, j., Vinet, F., & Boissier, L. (2016). Trends in flash flood events versus convective precipitation in the Mediterranean region: the case of Catalonia. Journal of Hydrology: Regional Studies, 541, 24–37. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2016.05.040
MGM (2015). Yeni Senaryolar ile Türkiye İklim Projeksiyonları ve İklim Değişikliği, Meteoroloji Genel Müdürlüğü Matbaası, Ankara.
Nordhaus, W. (2013). The climate casino: Risk, uncertainty, and economics for a warming world. Cesi Mizrahi (Çev.). İstanbul: Doğan Kitap.
Nyblom, J. (1989). Testing for the constancy of parameters over time. Journal of the American Statistical Association, 84(405), 223-230. https://doi.org/10.1080/01621459.1989.10478759
Önol, B. & Semazzi, F.H.M. (2009)., Regionalization of climate change simulations over Eastern Mediterranean. Journal of Climatology, 22:1944-1961. https://doi.org/10.1175/2008JCLI1807.1
Öztürk A., (2009). “Homojen ve Fonksiyonel Bölgelerin Tespiti ve Türkiye İçin İstatistiki Bölge Birimleri Önerisi”, Uzmanlık Tezi, Devlet Planlama Teşkilatı.
Perron, P. (1989). The great crash, the oil price shock, and the unit root hypothesis. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 1361-1401. https://doi.org/10.2307/1913712
Polat, Ç. (2020). İklim Değişikliğinin Konya Kapalı Havzası Üzerindeki Olası Etkileri, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Quandt, R. E. (1958). The estimation of the parameters of a linear regression system obeying two separate regimes. Journal of The American Statistical Association, 53(284), 873-880. https://doi.org/10.1080/01621459.1958.10501484
Quandt, R. E. (1960). Tests of the hypothesis that a linear regression system obeys two separate regimes. Journal of the American Statistical Association, 55(290), 324-330. https://doi.org/10.1080/01621459.1960.10482067
Rahmstorf, S., & Schellnhuber, H. J. (2020). İklim Değişikliği Teşhisi, Tahmini, Çözümü. Hülya Kaya (Çev.). Runik Kitap.
Şen, Ö. L., Bozkurt, D., Göktürk, O. M., Dündar, B., & Altürk, B. (2013). Türkiye’de iklim değişikliği ve olası etkileri. Taşkın Sempozyumu, 29, 30.
Şener, Ş. (2021). Küresel İklim Değişikliğinin Eğirdir Gölü Havzasına Etkileri ve Kuraklık Analizi, Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
Tayanç, M., İm, U., Doğruel, M., & Karaca, M. (2009). Climate change in Turkey for the last half century. Climatic Change, 94(3), 483-502. https://doi.org/10.1007/s10584-008-9511-0
Toros, H. (2012). Spatio‐temporal variation of daily extreme temperatures over Turkey. International Journal of Climatology, 32(7), 1047-1055. https://doi.org/10.1002/joc.2325
Ulubaşoğlu, M. A., Rahman, M. H., Önder, Y. K., Chen, Y., & Rajabifard, A. (2019). Floods, bushfires and sectoral economic output in Australia, 1978–2014. Economic Record, 95(308), 58-80. https://doi.org/10.1111/1475-4932.12446
Vardar, A., Kurtulmuş, F., & Darga, A. (2011). Local indications of climate changes in Turkey: Bursa as a case example. Climatic Change, 106(2), 255-266. https://doi.org/10.1007/s10584-010-9904-8
Yao, Y.C. (1988) Estimating the number of change-points via Schwarz’ criterion, Statistics and Probability Letters, 6, 181–89.
Yao, Y.C. & Au, S. T. (1989) Least squares estimation of a step function, Sankhya, 51 Series A, Pt 3, 370–381.
Yavuz, H., & Erdoğan, S. (2012). Spatial analysis of monthly and annual precipitation trends in Turkey. Water Resources Management, 26(3), 609-621. https://doi.org/10.1007/s11269-011-9935-6
Yılmaz, A. G. (2015). The effects of climate change on historical and future extreme rainfall in Antalya, Turkey. Hydrological Sciences Journal, 60(12), 2148-2162. https://doi.org/10.1080/02626667.2014.945455
Yin, Y. Q. (1988) Detection of the number, locations and magnitudes of jumps, Communications in Statistics–Stochastic Models, 4, 445–55
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
