Türkiye’de Anne ve Bebek Sağlığı Hizmetleri Etkinliğinin İstatistiki Bölge Sınıflamasına Göre Kıyaslamalı Analizi
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2025.1953Anahtar Kelimeler:
Anne ve Bebek Sağlığı- Veri Zarflama Analizi- İBBS-1- Etkinlik- Sağlık PolitikasıÖz
Bu çalışmanın amacı, Türkiye’de İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması 1 (İBBS-1) düzeyindeki 12 bölgede sunulan anne ve bebek sağlığı hizmetlerinin etkinliğinin karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi ve bölgeler arasındaki yapısal farklılıkların ortaya konulmasıdır. Araştırmada bölgeler Karar Verme Birimi (KVB) olarak ele alınmış; 2023 yılına ait sezaryen oranı, gebe ve bebek tam izlem oranları, yenidoğan yoğun bakım yatak sayısı ve ebe sayısı girdi; bebek ölüm hızı, neonatal ölüm hızı ve anne ölüm oranlarının tersleri çıktı değişkeni olarak modele dâhil edilmiştir. Analizde girdi yönelimli Veri Zarflama Analizi (VZA) kapsamında CCR ve BCC modelleri ile ölçek etkinliği hesaplamalarından yararlanılmıştır. Bulgulara göre BCC modelinde 12 bölgenin dokuzunun teknik olarak etkin olduğu görülmüş, CCR modelinde ise etkin bölge sayısının yediye düştüğü belirlenmiştir. Batı Karadeniz, Ege ve Orta Anadolu bölgelerinin her iki modelde de etkinsiz olduğu görülmüştür. Etkinsizliğin teknik ve ölçek boyutları bakımından bölgeler arasında farklılaştığı değerlendirilmiştir. Potansiyel iyileştirme analizlerinde, yüksek sezaryen oranları ve ebe sayısındaki dengesiz dağılımın temel belirleyiciler arasında yer aldığı; özellikle neonatal ölüm hızının iyileştirilmesi gereken bir alan olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Genel olarak, Türkiye’de anne ve bebek sağlığı hizmetlerinde bölgesel düzeyde etkinlik farklılıklarının bulunduğu ve temel sorunun kaynak yetersizliğinden ziyade mevcut kaynakların planlanması ve yönetimiyle ilişkili olduğu değerlendirilmiştir.
Referanslar
Afonso, A., & St. Aubyn, M. (2011). Assessing health efficiency across countries with a two-step and bootstrap analysis. Applied Economics Letters, 18(15), 1427-1430. https://doi.org/10.1080/13504851.2010.541149
Akdemirel, E. (2024). OECD ülkelerinde sağlığın sosyal belirleyicileri üzerine bir panel veri analizi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 27(1), 65–90. https://doi.org/10.61859/hacettepesid.1347335
Andrieiev, I., Trehub, D., Khatsko, K., Sokolovska, I., & Ganzhiy, I. (2023). Strategic decisions in healthcare: Impact on goals and enhancing service quality for organizational success. Amazonia Investiga, 12(69), 325-335. https://doi.org/10.34069/AI/2023.69.09.29
Anindya, K., Marthias, T., Vellakkal, S., Carvalho, N., Atun, R., Morgan, A., ... & Lee, J. T. (2021). Socioeconomic inequalities in effective service coverage for reproductive, maternal, newborn, and child health: a comparative analysis of 39 low-income and middle-income countries. EClinicalMedicine, 40. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2021.101103
Arhin, K., Oteng-Abayie, E. F., & Novignon, J. (2023). Assessing the efficiency of health systems in achieving the universal health coverage goal: evidence from Sub-Saharan Africa. Health economics review, 13(1), 25. https://doi.org/10.1186/s13561-023-00433-y
Atun, R., Aydın, S., Chakraborty, S., Sümer, S., Aran, M., Gürol, I., Nazlıoğlu, S., Özgülcü, Ş., Aydoğan, Ü., Ayar, B., Dilmen, U., & Akdağ, R. (2013). Universal health coverage in Turkey: Enhancement of equity. The Lancet, 382(9886), 65-99. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(13)61051-X
Banker, R. D., Charnes, A., & Cooper, W. W. (1984). Some models for estimating technical and scale inefficiencies in data envelopment analysis. Management science, 30(9), 1078-1092. https://doi.org/10.1287/mnsc.30.9.1078
Charnes, A., Cooper, W. W., & Rhodes, E. (1978). Measuring the efficiency of decision making units. European journal of operational research, 2(6), 429-444. https://doi.org/10.1016/0377-2217(78)90138-8
Caner, A., Karaoğlan, D., & Yenimahalleli Yaşar, G. (2025). Does health reform reduce inequalities? Primary healthcare utilization of young children in Turkey. In D. Başar & S. Öztürk (Eds.), Transforming Health in Turkey (pp. 165–180). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003539896-11
Chen, T.‐Y., Chen, C.‐B., & Peng, S.‐Y. (2008). Firm operation performance analysis using data envelopment analysis and balanced scorecard: A case study of a credit cooperative bank. International Journal of Productivity and Performance Management, 57(7), 523-539. https://doi.org/10.1108/17410400810904010
Chung, Y. H., Färe, R., & Grosskopf, S. (1997). Productivity and undesirable outputs: a directional distance function approach. Journal of Environmental Management, 51(3), 229-240. https://doi.org/10.1006/jema.1997.0146
Cooper, W. W., Seiford, L. M., & Zhu, J. (2011). Data envelopment analysis: History, models, and interpretations. In Handbook on data envelopment analysis (pp. 1-39). Boston, MA: Springer US.
Cylus, J., & Smith, P. C. (2020). The economy of wellbeing: What is it and what are the implications for health? BMJ, 369, m1874. https://doi.org/10.1136/bmj.m1874
Çakmak, M., Öktem, M. K., & Ömürgönülşen, U. (2009). Türk Kamu Hastanelerinde Teknik Verimlilik Sorunu: Veri Zarflama Analizi Tekniği ile Sağlık Bakanlığı’na Bağlı Kadın Doğum Hastanelerinin Teknik Verimliliklerinin Ölçülmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 12(1), 1–36
Çavmak, Ş. ve Çavmak, D. (2017). Türkiye’de sağlık hizmetlerinin tarihsel gelişimi ve sağlıkta dönüşüm programı. Sağlık Yönetimi Dergisi, 1(1), 48-57.
Çeçen, Z. ve Akbulut, F. (2023). Düşük gelir grubunda yer alan ülkelerin sağlık göstergelerinin VZA yöntemiyle incelenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 241–254.
Çekim, İ. S. ve Çıraklı, Ü. (2025). Türkiye’de Sağlık Hizmetlerinin Verimliliğin Sınırlandırılmış ve Sınırlandırılmamış VZA Modelleri ile Analizi. Emine Çetin (Ed.), Küresel ve Ulusal Perspektiften Sağlık Yönetimi içinde, (s. 119-140). Ankara: Bidge Yayınları.
Çukur, A., ve Bekmez, S. (2011). Türkiye’de gelir, gelir eşitsizliği ve sağlık ilişkisi: Panel veri analizi bulguları. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 21–40.
Demirci, Ş., Konca, M. ve İlgün, G. (2021). Sağlık hizmetlerinin performansının değerlendirilmesinde kullanılan değişkenlerin birliktelik kuralları analizi ile incelenmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 24(3), 507–532.
Doğan, H. (2024). VZA Süper Etkinlik Modeli ile Türkiye’deki Şehirlerin Sağlık Hizmeti Etkinliklerinin İncelenmesi. Sağlık ve Sosyal Refah Araştırmaları Dergisi, 6(2), 154-165. https://doi.org/10.55050/sarad.1466379
Erkişi, K. ve Boğa, S., (2025). The growth returns of health: investments, outcomes, and cointegrated development in Türkiye, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(4), 3374-3389. https://doi.org/10.63556/tisej.2025.1517
Färe, R., Grosskopf, S., Lovell, C. K., & Pasurka, C. (1989). Multilateral productivity comparisons when some outputs are undesirable: a nonparametric approach. The review of economics and statistics, 90-98. https://doi.org/10.2307/1928055
Farrell, M. J. (1957). The measurement of productive efficiency. Journal of the Royal Statistical Society: Series A (General), 120(3), 253-281. https://doi.org/10.2307/2343100
Førsund, F. R., & Hjalmarsson, L. (2004). Calculating scale elasticity in DEA models. Journal of the Operational Research Society, 55(10), 1023-1038. https://doi.org/10.1057/palgrave.jors.2601741
Førsund, F. R., & Sarafoglou, N. (2002). On the origins of data envelopment analysis. Journal of Productivity Analysis, 17(1-2), 23-40. https://doi.org/10.1023/A:1013519902012
Golany, B., & Roll, Y. (1989). An application procedure for DEA. Omega, 17(3), 237-250. https://doi.org/10.1016/0305-0483(89)90029-7
Golany, B., & Yu, G. (1997). Theory and Methodology Estimating Returns to Scale in DEA, European Journal of Operational Research, 103, 28-37. https://doi.org/10.1016/0305-0483(89)90029-7
Konca, M. (2024). Sağlık yatırımları, sezaryen oranları ve bebek ölüm hızı ilişkisi: Bir panel veri analizi yaklaşımı. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(27), 223–238. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1355551
Koopmans, T. C. (1951). An Analysis of Production as an Efficient Combination of Activities. In T. C. Koopmans (Ed.), Activity Analysis of Production and Allocation, Cowles Commission for Research in Economics, Monograph No. 13 (pp. 33-97). Wiley.
Kruk, M. E., Gage, A. D., Arsenault, C., Jordan, K., Leslie, H. H., Roder-DeWan, S., Adeyi, O., Barker, P., Daelmans, B., Doubova, S. V., English, M., García-Elorrio, E., Guanais, F., Gureje, O., Hirschhorn, L. R., Jiang, L., Kelley, E., Lemango, E. T., Liljestrand, J., … Pate, M. (2018). High-quality health systems in the Sustainable Development Goals era: Time for a revolution. The Lancet Global Health, 6(11), e1196–e1252. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(18)30386-3
Lassi, Z. S., Salam, R. A., Das, J. K., & Bhutta, Z. A. (2014). Essential interventions for maternal, newborn and child health: Background and methodology. Reproductive Health, 11(Suppl 1), S1. https://doi.org/10.1186/1742-4755-11-S1-S1
Lovell C., Pastor J. T., & Turner J. A. (1995). Measuring macroeconomic performance in the OECD: A comparison of European and non- European countries, European Journal of Operational Research, 87(3), 507-518. https://doi.org/10.1016/0377-2217(95)00226-X
Matthews, K., & İsmail, M. (2006). Efficiency and productivity growth of domestic and foreign commercial banks in Malaysia. Cardiff Economics Working Papers, U.K., 8.
Naldöken, Ü. ve Çıraklı Ü. (2019), Türkiye’de acil servislerin toplam faktör verimliliklerinin MALMQUİST indeksi ile ölçülmesi. BMIJ, 7(4): 1870-1887. doi:http://dx.doi.org/10.15295/bmij.v7i4.116
Nalin, C., Saidi, S. A. B., Hariani, M., Mendrika, V., & Issalillah, F. (2022). The Impact of Social Disparities on Public Health: An Analysis of Service Access, Quality of Life, and Policy Solutions. Journal of Social Science Studies, 2(1), 39-46.
Okursoy, A. ve Tezsürücü, D. (2014). Veri Zarflama Analizi ile Göreli Etkinliklerin Karşılaştırılması: Türkiye’deki İllerin Kültürel Göstergelerine İlişkin Bir Uygulama. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 21(2), 1-18. https://doi.org/10.18657/yecbu.92031
Oruç, O. (2008). Veri Zarflama Analizi ile Bulanık Ortamda Etkinlik Ölçümleri ve Üniversitelerde Bir Uygulama Örneği. Yayımlanmamış doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
Özden, Ü. (2009). Veri zarflama analizi (VZA) ile Türkiye’deki vakıf üniversitelerinin etkinliğinin ölçülmesi. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 37(2), 167-185. https://izlik.org/JA47WH39JU
Ramanathan, R. (2003). An Introduction to Data Envelopment Analysis: A Tool for Performance Measurement. New Delhi, Sage Publications.
Resmî Gazete (2024). Gebe Okulları ile Doğuma Yönelik Hizmetlerin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. 13.12.2024. 32751.
Seiford, L. M., & Zhu, J. (2002). Modeling undesirable factors in data envelopment analysis. European Journal of Operational Research, 142(1), 16-20. https://doi.org/10.1016/S0377-2217(01)00293-4
Soysal, G., Özcan, C. ve Akın, A. (2022). Dünyada ve Türkiye’de kadın, anne ve çocuk sağlığının güncel durumu. Sağlık ve Toplum, 32(1), 3-13.
Şahin, İ. (2008). Sağlık Bakanlığı Genel Hastaneleri ve Sağlık Bakanlığına Devredilen SSK Genel Hastanelerinin Teknik Verimliliklerinin Karşılaştırmalı Analizi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 11(1), 1-48. https://izlik.org/JA25TF89AN
Şener, M. ve Yiğit, V. (2017). Sağlık sistemlerinin teknik verimliliği: OECD ülkeleri üzerinde bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 266–290.
Şener, M. ve Yiğit, V. (2024). Sağlık sistemleri etkinliğinin iki aşamalı dinamik VZA yaklaşımı ile değerlendirilmesi. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 27(2), 329–361. https://doi.org/10.61859/hacettepesid.1409911
Şener, M., Aslan, Y. ve Yiğit, V. (2019). Sağlık göstergelerinin yapısal eşitlik modellemesi ile test edilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33, 82–103.
Tecirli G., & Yaşar, G. (2025). The Effect of Income on Health Status within the Scope of Health Inequalities: The Example of Türkiye. Ekonomik Yaklasim, 36(137), 361-361. https://doi.org/10.5455/ey.45001
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü. (2025). T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2023. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Sağlık Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü.
TÜİK. (2025). Sağlık İstatistikleri. Erişim Tarihi: 15.01.2025. https://veriportali.tuik.gov.tr/
Veillard, J., Cowling, K., Bitton, A., Ratcliffe, H., Kimball, M., Barkley, S., ... & Wang, H. (2017). Better measurement for performance improvement in low‐and middle‐income countries: the primary health care performance initiative (PHCPI) experience of conceptual framework development and indicator selection. The Milbank Quarterly, 95(4), 836-883. https://doi.org/10.1111/1468-0009.12301
World Health Organization, United Nations Children’s Fund, United Nations Population Fund, World Bank Group, & United Nations Population Division. (2019). Trends in maternal mortality 2000 to 2017. World Health Organization.
World Health Organization. (2017). Strategies toward ending preventable maternal mortality (EPMM). World Health Organization.
Yüksel, O. (2022). Türkiye’de bebek ölüm hızının bölgelerarası değerlendirilmesi. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 117–131.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
