Osmanlı İktisadî Düzeninde Esnaf Çalışma Sermayesi (18. ve 19. Yüzyıllar)
DOI:
https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1875Anahtar Kelimeler:
Esnaf Finansmanı- Çalışma Sermayesi- Kefalet-i Müteselsile- Gedik- TemessükÖzet
Bu çalışma, Osmanlı esnaf teşkilatının üretim döngüsünü sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu finansman pratiklerini “çalışma sermayesi” perspektifiyle ve bir mekanizma analizi düzeyinde ele almaktadır. Mevcut literatürde genellikle para vakıfları ekseninde tartışılan esnaf finansmanı; bu araştırmada kamu fonları, sektörel sandıklar ve mülkiyetin finansallaşması üzerinden yeniden tanımlanmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi kayıtları ve nitel araştırma yöntemleri kullanılarak 18. ve 19. Yüzyıl İstanbul odaklı bir veri seti analiz edilmiştir.
Araştırma kapsamında, hammadde alımı için tahsis edilen “mübayaa sermayesi”, dükkân üzerindeki tasarruf haklarının modern finansmandaki teminat kavramıyla eşleşen “gedik” işlevi ve geri alım vaadiyle satış mantığıyla yürütülen “bey’ bi’l-vefa” pratikleri incelenmektedir. Ayrıca, bireysel iflas riskini kolektif bir sorumluluğa dönüştüren “kefalet-i müteselsile” sistemi ve borç ilişkilerini kayıt altına alan “temessük” disiplini çözümlenmektedir. Bu bütünleşik analiz, esnafın sadece bir üretim birimi değil, rasyonel bir mali ağın aktif bir paydaşı olduğunu göstermektedir. Çalışma, esnaf finansmanını sosyal yardımlaşma ve dayanışma odaklı geleneksel yaklaşımdan çıkararak, hammadde tedariki ve üretim döngüsünü merkeze alan rasyonel bir işletme finansmanı zemininde yeniden konumlandırmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı çalışma sermayesi rejimi; mülkiyeti sermayeye, riski ise kurumsal güvene tahvil ederek finansal istikrarı üretimin devamlılığı üzerinden inşa eden hibrit bir idari-ekonomik bağ olarak nitelenmektedir.
Araştırma kapsamında, hammadde alımı için tahsis edilen “mübayaa sermayesi”, dükkân üzerindeki tasarruf haklarının modern finansmandaki teminat kavramıyla eşleşen “gedik” işlevi ve geri alım vaadiyle satış mantığıyla yürütülen “bey’ bi’l-vefa” pratikleri incelenmektedir. Ayrıca, bireysel iflas riskini kolektif bir sorumluluğa dönüştüren “kefalet-i müteselsile” sistemi ve borç ilişkilerini kayıt altına alan “temessük” disiplini çözümlenmektedir. Bu bütünleşik analiz, esnafın sadece bir üretim birimi değil rasyonel bir mali ağın aktif bir paydaşı olduğunu göstermektedir. Çalışma, esnaf finansmanını sosyal yardımlaşma ve dayanışma odaklı geleneksel yaklaşımdan çıkararak, hammadde tedariki ve üretim döngüsünü merkeze alan rasyonel bir işletme finansmanı zemininde yeniden konumlandırmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı çalışma sermayesi rejimi; mülkiyeti sermayeye, riski ise kurumsal güvene tahvil ederek finansal istikrarı üretimin devamlılığı üzerinden inşa eden hibrit bir idari-ekonomik bağ olarak nitelenmektedir.
Kaynaklar
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA)
BOA, A.}MKT.MHM. 36/71 (H-21-11-1267)
BOA, A.}MKT.NZD. 12/80 (H-12-10-1266)
BOA, AE.SAMD.II. 7/693 (H-01-12-1103)
BOA, AE.SAMD.II. 7/696 (H-01-12-1103)
BOA, AE.SMST.III 1/12 (H-18-10-1176)
BOA, AE.SSLM.III 211/12474 (H-15-05-1204)
BOA, BEO 1645/123352 (H-26-12-1318)
BOA, BEO 3150/236226 (H-14-08-1325)
BOA, BEO 4016/301187 (H-28-03-1330)
BOA, C..ADL 1/25 (H-15-10-1225)
BOA, C..İKTS 8/387 (H-23-10-1252)
BOA, C..İKTS 40/1961 (H-29-12-1216)
BOA, C..ML.. 722/29557 (H-04-01-1194)
BOA, D..BŞM.İCH.d... 19192 (H-01-08-1208)
BOA, D..BŞM.İCH.d... 19243 (H-07-01-1214)
BOA, D..HMH.d... 21645 (H-10-09-1178)
BOA, DH.MUİ. 1/8 (H-04-05-1328)
BOA, DH.MUİ. 1/38 (H-08-04-1328)
BOA, DH.MUI. 2/31 (H-17-08-1327)
BOA, EV.d... 21242 (H-24-02-1291)
BOA, EV.d... 39536 (H-29-12-1341)
BOA, HAT 1353/52864 (H-29-12-1255)
BOA, HR.MKT. 639/57 (H-05-09-1285)
BOA, İE.ADL. 4/261 (H-13-07-1113)
BOA, İE.BH.. 18/1690 (H-29-12-1228)
BOA, İE.DH 6/578 (H-29-12-1080)
BOA, İE.ENB 3/356 (H-1-09-1100)
BOA, MAD.d.. 9768 (H-16-08-1247)
BOA, MAD.d.. 10778 (H-24-06-1287)
BOA, MAD.d.. 12202 (H-28-06-1254)
BOA, MAD.d.. 12435 (H-17-04-1265)
BOA, MAD.d.. 12678 (H-29-12-1278)
BOA, MAD.d.. 14338 (H-01-08-1308)
BOA, MAD.d.. 18878 (H-29-12-1189)
BOA, TFR.I..MKM. 6/568 (H-23-12-1321)
BOA, TS.MA.d 2965 (H-29-09-1151)
BOA, TS.MA.e 1207/44 (H-29-09-1147).
BOA, TS.MA.e 1417/3 (H-29-10-1240).
Diğer Kaynaklar
Ahterî-i Kebir, Cüz 1, İstanbul: Matba-i Amire, 1310.
Akbaş, Halil Emre, Serdar Bozkurt, Kübra Yazıcı, “Osmanlı Devletinde Lonca Teşkilatı Yapısı ve Yönetim Düşüncesi ile Karşılaştırılması”, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı, Eylül 2018, s. 165-202.
Akdağ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, Cilt 2, İstanbul: Tekin Yayınevi, 1974.
Akgündüz Ahmet, “Gedik” TDVİA, 1996, Cilt 13, s.541-543.
Barkan, Ömer Lütfi, Osmanlı Devletinin Sosyal ve Ekonomik Tarihi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları, 1975.
Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılâhatı Fıkhiyye Kamusu, Cilt I-VIII, İstanbul, 1985.
Çakır, Coşkun, 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları, İstanbul: Küre Yayınları, 2003.
Demirtaş, Mehmet, “Osmanlı İktisat Tarihi Araştırmalarının Önemli Kaynaklarından Olan Muhasebe Defterlerine Göre İzmir Esnafı (1189/1775 Tarihli Defter Örneği)”, Türkiye İktisat Kongresi 2023, TTK.
Ebüssuûd Efendi, Gedik Risâlesi, Süleymaniye Kütüphanesi, İsmihan Sultan, No: 223, v. 115b.
Faroqhi, Suraiya, “Guildsmen and handicraft producers”, The Cambridge History of Turkey, Volume 3: The Later Ottoman Empire, 1603–1839, 2006.
Faroqhi, Suraiya, Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, İstanbul: YKY, 2008.
Genç, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2013.
Gürsoy, Çiğdem, “Osmanlı Esnaf ve Avarız Sandıklarının Günlük Hayata Katkısı”, History Studies, Cilt 10, Sayı 8, 2018, s. 121-142.
Kal’a, Ahmet, “Osmanlı Esnafı ve Sanayisi Üzerine Yapılan Çalışmalarla İlgili Genel Bir Değerlendirme”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Sayı 1, 2003, s. 245-266.
Kal’a, Ahmet, “Esnaf” TDVİA, Cilt 11, 1995, s.423-430.
Kazıcı, Ziya, “Ahîlik” TDVİA, Cilt 1, 1988, s.540-542.
Kurt, İsmail, Para Vakıfları Nazariyet ve Tatbikat, İSAV, 2015.
Kütükoğlu Mübahat, “Temessük” TDVİA, Cilt 40, 2011, s.413-414.
Quataert, Donald, Ottoman Manufacturing in the Age of the Industrial Revolution, Cambridge University Press, 1993.
Osmanlıca-Türkçe Lügat, İstanbul: Sencâgacyan Matbaası İkbal Kitaphanesi, h. 1330.
Pamuk, Şevket, Osmanlı İmparatorluğu'nda Paranın Tarihi, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
Sahillioğlu, Halil, “Osmanlılar’da Narh Müessesesi ve 1525 Yılı Sonunda İstanbul’da Fiyatlar”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, Sayı 1-3, 1967.
Tabakoğlu, Ahmet, Osmanlı İktisat Tarihi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1986.
Yenice, Sedat-Ersin Yenisu, “Genel Olarak Para Vakıfları”, Düşünce Dünyasında Türkiz, Yıl 8, Sayı 44, s. 69-80.
Yıldırım, Onur, “Ottoman Guilds as a Setting for Ethno-Religious Conflict: The Case of the Silk-Thread Spinners’ Guild in Istanbul”, International Review of Social History, Sayı 47, 2002, s. 407–419.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
